Với dự án đầu tư chia nhiều giai đoạn, giấy phép môi trường thường bám theo những gì thật sự được xây và đưa vào vận hành, chứ không bám theo toàn bộ quy mô ghi trong quyết định ĐTM. Báo cáo ĐTM đánh giá cả dự án, nhưng giấy phép cho phép xả một lượng chất thải cụ thể qua những công trình xử lý cụ thể. Nếu giai đoạn một chỉ có một nửa dây chuyền và một module xử lý nước thải, nội dung cấp phép và kế hoạch chạy thử cũng phải phản ánh đúng phần đó.
Bài này giúp chủ đầu tư dự án phân kỳ lập kế hoạch thủ tục môi trường từ đầu: chia công trình xử lý theo giai đoạn ra sao, xin giấy phép cho giai đoạn đầu thế nào, giai đoạn sau đi theo thủ tục gì, và những lỗi khiến giai đoạn hai bị kẹt dù giai đoạn một đã chạy trơn tru. Cơ chế cụ thể cho dự án phân kỳ bạn đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành và hỏi cơ quan cấp phép ngay từ khi lập kế hoạch.
ĐTM cho cả dự án, giấy phép cho phần đã xây
Khi lập ĐTM, dự án phân kỳ nên trình bày rõ quy mô từng giai đoạn, công trình xử lý của từng giai đoạn và tiến độ dự kiến. Quyết định phê duyệt kết quả thẩm định ĐTM vì vậy bao trùm cả dự án, kể cả các giai đoạn còn nằm trên giấy. Đây là lợi thế: khi mở giai đoạn sau, bạn không phải chứng minh lại sự phù hợp của vị trí hay công nghệ, miễn là không thay đổi so với ĐTM.
Giấy phép môi trường thì khác. Nó cấp quyền xả thải trên cơ sở công trình xử lý đã có, nên với giai đoạn một, giấy phép sẽ ghi lưu lượng, nguồn thải, cửa xả tương ứng với phần đã xây. Văn bản hướng dẫn có cơ chế để dự án phân kỳ đề nghị cấp phép theo giai đoạn; cách cụ thể, như cấp cho giai đoạn đầu rồi điều chỉnh hay cấp lại khi giai đoạn sau hoàn thành, bạn nên hỏi cơ quan cấp phép và ghi rõ vào kế hoạch.
Có chủ đầu tư muốn xin giấy phép cho toàn bộ quy mô ngay từ giai đoạn một "cho đỡ làm nhiều lần". Cách này thường không khả thi, vì giấy phép kèm theo vận hành thử nghiệm và kiểm tra thực tế; công trình chưa xây thì không thể chạy thử, không thể kiểm tra. Kết quả là hồ sơ bị yêu cầu tách hoặc giấy phép chỉ ghi phần đã có.
Chia công trình xử lý theo giai đoạn: ba cách thường gặp
Thiết kế công trình xử lý quyết định thủ tục giai đoạn sau nặng hay nhẹ. Bảng dưới so sánh ba cách hay dùng.
| Cách chia | Mô tả | Thuận lợi về thủ tục | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Xây đủ công suất ngay từ đầu | Công trình xử lý xây cho toàn bộ dự án ở giai đoạn một | Giai đoạn sau ít thay đổi phần xử lý | Hệ sinh học chạy non tải lâu có thể khó vận hành ổn định; tốn vốn sớm |
| Module song song | Mỗi giai đoạn thêm một module xử lý giống nhau | Mỗi module có thể chạy thử riêng, dễ đánh giá | Cần thiết kế điểm lấy mẫu riêng cho từng module và chung tại cửa xả |
| Phần chung xây trước, phần riêng xây sau | Bể điều hoà, cửa xả, hồ sự cố xây trước; bể xử lý chính thêm theo giai đoạn | Hạ tầng thu gom, cửa xả ổn định từ đầu | Giai đoạn sau thay đổi phần xử lý chính, cần kiểm tra lại toàn hệ thống |
| Không chia, mỗi giai đoạn hệ riêng | Mỗi giai đoạn có hệ xử lý và cửa xả riêng | Ranh giới rõ | Nhiều cửa xả làm giấy phép và quan trắc phức tạp hơn |
Không có cách nào đúng cho mọi dự án. Điều quan trọng là cách chia phải được thể hiện ngay từ báo cáo ĐTM, để các giai đoạn sau không bị coi là thay đổi so với nội dung đã duyệt.
Lập lịch thủ tục cho dự án phân kỳ
Các bước dưới đây giúp bạn nhìn cả vòng đời dự án trên một tờ lịch, thay vì xử lý từng giai đoạn như một dự án mới.
- Trong báo cáo ĐTM, mô tả rõ quy mô, công trình xử lý và tiến độ từng giai đoạn.
- Khi giai đoạn một đang thi công, hỏi cơ quan cấp phép về cách cấp phép cho dự án phân kỳ và ghi lại hướng dẫn.
- Nộp hồ sơ giấy phép cho giai đoạn một với số liệu của phần đã xây, nói rõ đây là giai đoạn của một dự án lớn hơn.
- Vận hành thử nghiệm công trình xử lý giai đoạn một, hoàn thành báo cáo kết quả.
- Trước khi giai đoạn hai đi vào vận hành, chuẩn bị hồ sơ điều chỉnh hoặc cấp lại giấy phép theo hướng dẫn, đủ sớm để kịp chạy thử phần mới.
- Lặp lại cho các giai đoạn tiếp theo; mỗi lần cập nhật sổ nghĩa vụ và chương trình quan trắc.
Nên đặt mốc nộp hồ sơ cho giai đoạn sau từ khi khởi công giai đoạn đó, chứ không phải khi đã xây xong. Logic giống hệt dự án mới: giấy phép phải có trước khi chất thải của phần mới bắt đầu phát sinh.
Những tình huống hay làm kẹt giai đoạn sau
Giai đoạn hai khác ĐTM. Sau vài năm, chủ đầu tư đổi sản phẩm, đổi công nghệ hoặc tăng quy mô cho giai đoạn hai. Khi đó phần mới có thể không còn nằm trong ĐTM đã duyệt và phải đánh giá lại trước khi tính chuyện giấy phép.
Công trình xử lý giai đoạn một đã sát giới hạn. Nếu giai đoạn một đã dùng gần hết năng lực xử lý, việc đấu thêm dòng thải giai đoạn hai vào chung sẽ làm cả hệ thống không đạt. Phải xây phần xử lý mới trước.
Nguồn tiếp nhận thay đổi. Sau vài năm, nguồn tiếp nhận nước thải có thể đã chịu thêm tải từ các dự án khác hoặc được phân vùng lại. Giới hạn xả cho giai đoạn hai có thể chặt hơn giai đoạn một.
Đổi chủ giữa các giai đoạn. Dự án được chuyển nhượng sau giai đoạn một, chủ mới không nắm hồ sơ cũ. Bàn giao đầy đủ hồ sơ môi trường phải là điều khoản trong hợp đồng chuyển nhượng.
Giai đoạn kéo dài quá lâu. Khi khoảng cách giữa các giai đoạn rất dài, quy định có thể đã thay đổi. Phần còn lại của dự án có thể phải áp dụng yêu cầu mới, kể cả quy chuẩn xả thải mới.
Ví dụ giả định: nhà máy chế biến nông sản ở Quảng Ngãi hai giai đoạn
Ví dụ giả định: một nhà máy chế biến tinh bột được thiết kế hai giai đoạn, mỗi giai đoạn một dây chuyền. Báo cáo ĐTM mô tả hệ xử lý nước thải gồm phần chung (bể thu gom, bể điều hoà, hồ sự cố, cửa xả) xây ngay ở giai đoạn một, và hai module xử lý chính, mỗi giai đoạn một module.
Giai đoạn một, chủ đầu tư xin giấy phép với lưu lượng tương ứng một dây chuyền và một module, chạy thử, hoàn thành báo cáo. Ba năm sau, khi khởi công dây chuyền thứ hai, họ hỏi cơ quan cấp phép về thủ tục cho giai đoạn hai, chuẩn bị hồ sơ trong lúc xây module thứ hai. Vì cửa xả, hồ sự cố đã có và thiết kế module hai giống module một, phần thẩm định tập trung vào lưu lượng tổng và hiệu quả của module mới.
Điểm phát sinh duy nhất là giới hạn xả cho tổng lưu lượng mới chặt hơn do nguồn tiếp nhận đã chịu thêm tải. Nhà máy phải bổ sung một bước xử lý bậc cao ở cuối hệ thống. Nhờ phát hiện từ lúc hỏi cơ quan trước khi khởi công, việc bổ sung được đưa vào thi công luôn thay vì phải cải tạo sau. Ví dụ chỉ để minh hoạ cách nghĩ theo giai đoạn.
Quan trắc và báo cáo khi giai đoạn cũ chạy, giai đoạn mới chạy thử
Khoảng thời gian giai đoạn một đã vận hành ổn định còn giai đoạn hai đang chạy thử là lúc số liệu dễ rối nhất. Cùng một cửa xả có thể nhận nước từ module cũ đã ổn định và module mới đang trong quá trình nuôi cấy vi sinh. Nếu chỉ lấy mẫu ở cửa xả chung, bạn không biết kết quả xấu đi là do phần nào, và cơ quan cũng không đánh giá được hiệu quả riêng của công trình mới.
Vì vậy, khi thiết kế, nên bố trí điểm lấy mẫu sau từng module trước khi các dòng gộp lại, cùng đồng hồ đo lưu lượng riêng nếu được. Kế hoạch vận hành thử nghiệm của giai đoạn hai nên nói rõ vị trí lấy mẫu đánh giá hiệu quả module mới, trong khi chương trình quan trắc định kỳ của giai đoạn một vẫn tiếp tục theo giấy phép đang có.
Báo cáo công tác bảo vệ môi trường định kỳ trong thời gian này cũng cần tách bạch: phần nào là vận hành chính thức, phần nào là chạy thử. Viết gộp làm người đọc ở cơ quan quản lý khó hiểu, và có thể khiến một kết quả không đạt trong chạy thử bị hiểu nhầm là vi phạm của phần đã được cấp phép.
Giữ hồ sơ liền mạch qua các giai đoạn
Dự án phân kỳ thường kéo dài nhiều năm, qua nhiều đời cán bộ phụ trách và đôi khi qua nhiều đơn vị tư vấn. Hồ sơ môi trường dễ bị đứt quãng: người lập ĐTM đã đi, người xin giấy phép giai đoạn một không biết vì sao thiết kế lại chia như vậy. Đến giai đoạn sau, không ai trả lời được câu hỏi của cơ quan thẩm định về lịch sử dự án.
Cách phòng là lập một hồ sơ gốc môi trường cho cả dự án: quyết định ĐTM và báo cáo, các giấy phép theo thời gian, báo cáo vận hành thử nghiệm từng giai đoạn, văn bản trao đổi với cơ quan, bản vẽ hoàn công công trình xử lý. Mỗi lần có văn bản mới, cập nhật mục lục. Đây là việc nhỏ nhưng tiết kiệm rất nhiều thời gian khi mở giai đoạn tiếp theo.
Ngoài ra, nên ghi lại bằng văn bản các hướng dẫn của cơ quan cấp phép về cách xử lý dự án phân kỳ. Bộ máy quản lý có thể thay đổi, người hướng dẫn có thể chuyển công tác, và lời hướng dẫn miệng ba năm trước không còn ai nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Dự án nhiều giai đoạn có phải xin giấy phép môi trường nhiều lần không?
Thường giấy phép bám theo phần công trình đã xây và đưa vào vận hành, nên giai đoạn sau sẽ có thủ tục điều chỉnh, cấp lại hoặc cấp phép bổ sung tuỳ hướng dẫn hiện hành. Bạn nên hỏi cơ quan cấp phép ngay từ khi lập kế hoạch.
Có xin giấy phép cho toàn bộ quy mô ngay từ giai đoạn đầu được không?
Thường khó, vì giấy phép gắn với vận hành thử nghiệm và kiểm tra thực tế công trình xử lý. Phần chưa xây không thể chạy thử hay kiểm tra, nên hồ sơ có thể bị yêu cầu chỉ ghi phần đã có.
Giai đoạn hai thay đổi sản phẩm thì có cần làm lại ĐTM không?
Tuỳ thay đổi có làm khác nội dung ĐTM đã duyệt và làm tăng tác động hay không. Nếu thay đổi đáng kể, phần mới có thể phải được đánh giá lại trước khi xin giấy phép. Nên hỏi cơ quan thẩm định trước khi chốt thiết kế giai đoạn hai.
Mỗi giai đoạn có phải vận hành thử nghiệm riêng không?
Công trình xử lý mới của từng giai đoạn thường phải được chạy thử để chứng minh hiệu quả. Cách tổ chức cụ thể do giấy phép và văn bản hướng dẫn quy định.
Xây công trình xử lý đủ công suất ngay từ đầu có lợi gì?
Thủ tục giai đoạn sau đơn giản hơn ở phần xử lý, nhưng tốn vốn sớm và hệ sinh học chạy non tải lâu có thể khó vận hành. Nên cân nhắc cùng nhà thầu công nghệ.
Chuyển nhượng dự án sau giai đoạn một thì hồ sơ môi trường xử lý thế nào?
Bên nhận chuyển nhượng cần nhận đầy đủ hồ sơ môi trường và làm thủ tục liên quan đến giấy phép theo quy định khi đổi chủ. Nên ghi nghĩa vụ bàn giao hồ sơ vào hợp đồng chuyển nhượng.