Khi xét cấp giấy phép môi trường, cơ quan thẩm định có thể thành lập hội đồng thẩm định hoặc đoàn kiểm tra, và trong nhiều trường hợp sẽ xuống tận nơi để đối chiếu hồ sơ với hiện trường. Buổi kiểm tra này là một phần của thủ tục cấp phép: mục đích là xác minh những gì bạn viết trong báo cáo đề xuất có đúng với công trình, máy móc và cửa xả thật hay không. Nó khác với một đợt thanh tra hay kiểm tra định kỳ, vốn nhằm phát hiện vi phạm của cơ sở đã được cấp phép.
Với cơ sở đang hoạt động, kiểm tra thực tế gần như luôn diễn ra. Với dự án mới đã có quyết định ĐTM, cơ quan có thể khảo sát để xem công trình xử lý đã xây đến đâu, có khớp thiết kế không. Bài này mô tả đoàn thường gồm ai, xem gì, bạn nên chuẩn bị người, giấy tờ, hiện trường ra sao, và làm gì sau buổi kiểm tra để hồ sơ không bị kéo dài. Cách tổ chức cụ thể có thể khác nhau giữa các cơ quan và theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
Hội đồng thẩm định, đoàn kiểm tra và buổi khảo sát: phân biệt cho rõ
Luật Bảo vệ môi trường 2020 cho phép cơ quan cấp phép tổ chức thẩm định hồ sơ giấy phép bằng hội đồng thẩm định hoặc đoàn kiểm tra, tuỳ trường hợp. Hội đồng thường gồm đại diện cơ quan quản lý và các chuyên gia, họp để đánh giá báo cáo đề xuất; đoàn kiểm tra thì đi thực địa và lập biên bản. Một số trường hợp kết hợp cả hai: hội đồng họp và có một buổi khảo sát thực tế trước hoặc sau phiên họp.
Thành phần đoàn thường có cán bộ của cơ quan thẩm định, chuyên gia về xử lý nước thải hoặc khí thải tuỳ loại hình, đại diện chính quyền xã nơi có dự án, và đôi khi có đại diện đơn vị quản lý nguồn tiếp nhận nước thải hoặc chủ hạ tầng khu công nghiệp. Ở một số buổi, đoàn đi cùng đơn vị lấy mẫu để phân tích đối chứng.
Điều cần nhớ là đoàn đến để làm rõ hồ sơ, không phải để bắt lỗi. Tuy vậy, nếu phát hiện vi phạm rõ ràng, chẳng hạn đường ống xả nước thải chưa qua xử lý ra cống chung, đoàn vẫn có thể ghi nhận và chuyển cho bộ phận có thẩm quyền xử lý. Thái độ hợp tác và minh bạch từ đầu giúp buổi kiểm tra diễn ra đúng mục đích của nó.
Đoàn thường xem gì tại hiện trường
Thứ tự đi có thể khác nhau, nhưng danh sách dưới đây gần như buổi nào cũng chạm tới. Mỗi điểm đều được đem so với một phần cụ thể trong báo cáo đề xuất của bạn.
- Dây chuyền sản xuất chính: công suất thực, nguyên liệu, nhiên liệu, các công đoạn phát sinh nước thải, khí thải, bụi.
- Mạng lưới thu gom: nước mưa và nước thải có tách riêng không, hố ga, mương dẫn, điểm đấu nối.
- Công trình xử lý nước thải: từng bể, thiết bị, đồng hồ đo lưu lượng, nhật ký vận hành, kho hoá chất xử lý.
- Cửa xả nước thải và nguồn tiếp nhận: vị trí thực tế, toạ độ, hiện trạng dòng chảy phía hạ lưu.
- Hệ thống xử lý khí thải và ống khói: thiết bị lọc, chiều cao, sàn thao tác, lỗ lấy mẫu.
- Khu lưu giữ chất thải rắn thông thường và chất thải nguy hại: mái che, nền, gờ chống tràn, phân loại.
- Nguồn gây ồn, rung lớn và khoảng cách đến khu dân cư gần nhất.
- Phương án phòng ngừa, ứng phó sự cố: hồ sự cố, van khoá, thiết bị dự phòng.
Nếu báo cáo đề xuất có một con số hoặc một sơ đồ mà hiện trường không thể hiện được, đó sẽ là câu hỏi của đoàn. Vì thế, cách chuẩn bị tốt nhất là cầm báo cáo đi một vòng trước khi đoàn tới, đánh dấu mọi điểm khác biệt.
Với dự án mới, trọng tâm hơi khác: đoàn quan tâm công trình xử lý đã xây đúng số bể, đúng công nghệ, đúng vị trí cửa xả như hồ sơ chưa, có chỗ lấy mẫu trước và sau xử lý để phục vụ giai đoạn chạy thử hay không. Phần nào chưa xây xong, bạn nên có tiến độ cụ thể và ảnh chụp từng giai đoạn thi công để đoàn đánh giá được mà không phải hẹn quay lại.
Chuẩn bị người, giấy tờ và hiện trường
Ba nhóm việc dưới đây nên được giao người phụ trách cụ thể từ một tuần trước buổi kiểm tra.
| Nhóm việc | Nội dung | Người nên phụ trách |
|---|---|---|
| Người | Lãnh đạo cơ sở có thẩm quyền quyết định; người vận hành hệ thống xử lý trực tiếp trả lời câu hỏi kỹ thuật; đại diện tư vấn lập hồ sơ; người dẫn đường nắm sơ đồ nhà máy | Giám đốc hoặc phó giám đốc phụ trách |
| Giấy tờ | Bản báo cáo đề xuất đã nộp; quyết định ĐTM hoặc giấy tờ cũ; bản vẽ hoàn công công trình xử lý; nhật ký vận hành; chứng từ chuyển giao chất thải; kết quả quan trắc gần nhất | Cán bộ môi trường hoặc an toàn |
| Hiện trường | Lối đi an toàn tới các điểm; nắp hố ga mở được; khu chất thải gọn gàng; thiết bị đang vận hành bình thường; đồ bảo hộ cho thành viên đoàn | Quản đốc xưởng phối hợp người vận hành |
| Hậu cần | Phòng họp có bản vẽ khổ lớn để trao đổi; người ghi chép mọi câu hỏi và yêu cầu | Thư ký dự án |
Đừng để tư vấn một mình tiếp đoàn. Câu hỏi về vận hành thực tế, như hệ thống hỏng thì xử lý thế nào, ca đêm ai trực, chỉ người của nhà máy mới trả lời thuyết phục được.
Những câu hỏi khó hay gặp và cách trả lời
"Lưu lượng thực tế bao nhiêu, đo bằng gì?" Trả lời bằng số đọc từ đồng hồ và sổ ghi, không bằng con số trong báo cáo. Nếu chưa có đồng hồ, nói thật và nêu kế hoạch lắp.
"Đường ống này đi đâu?" Mọi đường ống, mương dẫn trong khu vực đều có thể bị hỏi. Người dẫn đường phải biết rõ; ống cũ không dùng nên được bịt và đánh dấu từ trước.
"Khi hệ thống xử lý gặp sự cố thì nước thải đi đâu?" Đoàn muốn nghe phương án cụ thể: dừng xả, chứa vào hồ sự cố, giảm công suất sản xuất. Câu trả lời mơ hồ sẽ dẫn tới yêu cầu bổ sung phương án.
"Vì sao hiện trường khác báo cáo?" Nếu có khác biệt, hãy chủ động giải thích trước khi bị hỏi, kèm lý do kỹ thuật và hướng xử lý. Cố bảo vệ một con số sai chỉ làm mất lòng tin vào cả bộ hồ sơ.
"Dân xung quanh có phản ánh gì không?" Trả lời trung thực về những phản ánh đã có và cách cơ sở đã xử lý. Chính quyền xã thường biết chuyện này, nên che đi là bất lợi.
Sau buổi kiểm tra: biên bản và việc phải làm tiếp
Phần lớn hồ sơ không kết thúc ở buổi kiểm tra; nó kết thúc ở việc bạn xử lý các ghi nhận của đoàn nhanh và gọn đến đâu.
- Đọc kỹ biên bản trước khi ký. Nếu có nội dung ghi chưa đúng, đề nghị sửa ngay hoặc ghi ý kiến của cơ sở vào biên bản.
- Xin bản sao biên bản và danh sách yêu cầu chỉnh sửa, bổ sung nếu đoàn đã nêu tại chỗ.
- Họp nội bộ ngay trong tuần, chia từng yêu cầu cho người phụ trách và hạn hoàn thành.
- Với yêu cầu sửa hiện trường, làm xong và chụp ảnh trước, sau để đính kèm văn bản giải trình.
- Với yêu cầu sửa báo cáo, để tư vấn cập nhật và đánh dấu rõ những chỗ đã sửa.
- Gửi văn bản giải trình kèm hồ sơ đã chỉnh sửa trong thời hạn cơ quan yêu cầu, giữ bằng chứng đã nộp.
Nếu có kết quả lấy mẫu đối chứng, hãy hỏi khi nào có kết quả và đề nghị được nhận bản sao. Kết quả đối chứng chênh nhiều so với số liệu cơ sở tự quan trắc là tín hiệu cần tìm nguyên nhân ngay, trước khi nó thành điểm tranh luận trong hồ sơ.
Cuối cùng, hãy lưu toàn bộ tài liệu của buổi kiểm tra vào một thư mục riêng: biên bản, danh sách thành viên đoàn, ảnh chụp hiện trường hôm đó, văn bản giải trình và bằng chứng đã khắc phục. Sau khi có giấy phép, chính thư mục này là tài liệu đầu tiên người phụ trách môi trường mới cần đọc, và là căn cứ để bạn trả lời nếu các đợt kiểm tra sau hỏi lại vì sao một hạng mục được thiết kế như hiện tại.
Ví dụ giả định: nhà máy chế biến thuỷ sản ở Cà Mau
Ví dụ giả định: một nhà máy chế biến tôm đông lạnh đã hoạt động mười năm, nay xin giấy phép môi trường thay cho giấy tờ cũ. Báo cáo đề xuất ghi lưu lượng nước thải theo sổ ghi đồng hồ, có hệ thống xử lý sinh học và một cửa xả ra kênh. Buổi kiểm tra có cán bộ Sở Nông nghiệp và Môi trường, hai chuyên gia, đại diện xã và đơn vị quản lý thuỷ lợi.
Khi đi dọc mương thoát nước mưa, đoàn phát hiện một đoạn ống nhỏ từ khu rửa sàn dẫn thẳng ra mương mà không qua bể xử lý. Giám đốc nhà máy thừa nhận đây là đường ống từ thời mở rộng xưởng, chưa được nối lại. Biên bản ghi nhận điểm này cùng yêu cầu bổ sung phương án hồ sự cố và cập nhật sơ đồ thu gom.
Trong hai tuần sau đó, nhà máy nối lại đường ống vào bể thu gom, chụp ảnh trước và sau, làm thêm van khoá ở cửa xả, cập nhật sơ đồ. Tư vấn sửa báo cáo, đánh dấu từng điểm đã thay đổi. Hồ sơ đi tiếp mà không phải kiểm tra lại lần hai. Ví dụ chỉ để minh hoạ cách xử lý ghi nhận; trong thực tế, một đường xả không qua xử lý có thể còn dẫn đến việc xem xét trách nhiệm theo quy định riêng.
Câu hỏi thường gặp
Mọi hồ sơ giấy phép môi trường đều có kiểm tra thực tế không?
Không hẳn. Cơ quan thẩm định quyết định hình thức thẩm định tuỳ trường hợp. Với cơ sở đang hoạt động thì kiểm tra thực tế rất thường gặp; với dự án mới, cơ quan có thể khảo sát để đối chiếu công trình xử lý với thiết kế.
Buổi kiểm tra thực tế khi cấp phép có phải là thanh tra không?
Không. Đây là một bước trong thủ tục cấp phép để xác minh hồ sơ. Tuy nhiên, nếu đoàn phát hiện vi phạm rõ ràng, họ vẫn có thể ghi nhận và chuyển cho cơ quan có thẩm quyền xử lý theo quy định.
Cơ sở có được biết trước ngày đoàn kiểm tra đến không?
Thường cơ quan thẩm định sẽ thông báo lịch để cơ sở bố trí người và hiện trường. Bạn nên xác nhận thành phần đoàn, những điểm đoàn muốn xem và có lấy mẫu đối chứng hay không.
Có nên để tư vấn tiếp đoàn thay cho người của nhà máy không?
Không nên để tư vấn tiếp một mình. Tư vấn trả lời được phần hồ sơ, nhưng câu hỏi về vận hành thực tế, xử lý sự cố, ca trực cần người của nhà máy trả lời. Lãnh đạo có thẩm quyền quyết định cũng nên có mặt.
Không đồng ý với nội dung ghi trong biên bản thì làm sao?
Bạn có quyền ghi ý kiến của cơ sở vào biên bản trước khi ký, nêu rõ chỗ không đồng ý và lý do. Sau đó gửi văn bản giải trình kèm bằng chứng. Thái độ nên là làm rõ sự việc, không phải đối đầu.
Sau kiểm tra bao lâu thì có giấy phép?
Phụ thuộc vào thời hạn giải quyết theo quy định hiện hành và việc bạn hoàn thành các yêu cầu chỉnh sửa nhanh hay chậm. Thời gian cơ sở dành cho việc sửa hồ sơ thường không được tính vào thời hạn của cơ quan.