Hội đồng thẩm định ĐTM là nhóm chuyên gia và đại diện cơ quan do cơ quan thẩm định thành lập cho từng dự án, có nhiệm vụ xem xét báo cáo ĐTM và đưa ra ý kiến để cơ quan đó quyết định. Hội đồng thường có chủ tịch, uỷ viên thư ký, các uỷ viên phản biện và uỷ viên; mỗi thành viên đọc hồ sơ trước, có nhận xét bằng văn bản, và cùng thảo luận tại phiên họp với sự có mặt của chủ dự án và đơn vị tư vấn.
Điều nhiều chủ dự án chưa nắm: hội đồng không ra quyết định phê duyệt. Hội đồng tư vấn, cơ quan thẩm định tổng hợp ý kiến và trình người có thẩm quyền ký quyết định. Hiểu đúng vai trò này giúp bạn chuẩn bị đúng thứ hội đồng cần: một dự án được mô tả trung thực, tác động được dự báo có căn cứ, và biện pháp giảm thiểu khả thi.
Thành phần hội đồng và việc của từng người
Chủ tịch hội đồng. Thường là lãnh đạo cơ quan thẩm định hoặc người được giao, điều hành phiên họp, chốt kết luận. Chủ tịch hay hỏi các câu tổng quát: dự án có phù hợp quy hoạch không, vị trí có nhạy cảm không, chủ dự án có năng lực thực hiện cam kết không.
Uỷ viên phản biện. Hội đồng thường có hai uỷ viên phản biện, là người đọc kỹ nhất. Họ viết bản nhận xét chi tiết theo từng chương, chỉ ra chỗ thiếu, chỗ sai, chỗ chưa thuyết phục. Phần lớn yêu cầu chỉnh sửa sau họp đến từ hai bản nhận xét này.
Uỷ viên thư ký. Thường là cán bộ của cơ quan thẩm định, chuẩn bị hồ sơ cho hội đồng, ghi biên bản, tổng hợp ý kiến, và là đầu mối liên lạc với chủ dự án sau phiên họp.
Các uỷ viên chuyên môn. Chuyên gia các lĩnh vực liên quan: môi trường nước, không khí, sinh thái, công nghệ sản xuất, thuỷ văn, địa chất, tuỳ đặc thù dự án. Hội đồng của dự án thuỷ sản ven biển sẽ khác hẳn hội đồng của nhà máy dệt nhuộm.
Đại diện cơ quan liên quan. Có thể có đại diện chính quyền địa phương nơi có dự án, cơ quan quản lý ngành, cơ quan quản lý khu bảo tồn hoặc hạ tầng bị ảnh hưởng. Họ mang góc nhìn thực tế địa bàn mà chuyên gia có thể không có.
Nguyên tắc độc lập và giới hạn của hội đồng
Theo nguyên tắc tránh xung đột lợi ích, người đã tham gia lập báo cáo ĐTM của dự án không ngồi trong hội đồng thẩm định báo cáo đó. Chủ dự án cũng không được tự chọn thành viên hội đồng; quyết định thành lập hội đồng do cơ quan thẩm định ban hành. Nếu bạn biết một thành viên có quan hệ lợi ích với dự án cạnh tranh, cách đúng là thông báo bằng văn bản cho cơ quan thẩm định, không tìm cách tiếp cận riêng.
Chủ dự án và đơn vị tư vấn không nên liên hệ riêng với thành viên hội đồng để "giải thích trước" hay gửi quà. Mọi giải trình nên đi qua phiên họp hoặc văn bản gửi cơ quan thẩm định. Ngoài rủi ro pháp lý, cách làm này thường phản tác dụng: chuyên gia nghiêm túc sẽ đọc hồ sơ khắt khe hơn.
Hội đồng cũng có giới hạn. Họ đánh giá trên hồ sơ và thông tin khảo sát; họ không thay chủ dự án thiết kế công trình xử lý, và ý kiến của từng thành viên không phải là yêu cầu pháp lý cho đến khi được đưa vào kết luận hoặc quyết định. Khi một ý kiến vượt khỏi phạm vi ĐTM, chẳng hạn bàn về hiệu quả kinh doanh của dự án, bạn có thể giải trình lịch sự rằng nội dung này thuộc thủ tục khác.
Một phiên họp hội đồng thường diễn ra theo trình tự nào
Trình tự cụ thể khác nhau tuỳ cơ quan, nhưng khung chung thường như sau:
- Uỷ viên thư ký công bố quyết định thành lập hội đồng, kiểm tra số thành viên có mặt; nếu không đủ số lượng tối thiểu theo quy định, phiên họp có thể phải lùi.
- Chủ dự án hoặc đơn vị tư vấn trình bày tóm tắt dự án và báo cáo ĐTM, thường trong thời lượng giới hạn.
- Hai uỷ viên phản biện đọc nhận xét; tiếp đó các uỷ viên khác nêu ý kiến và câu hỏi.
- Đại diện cơ quan liên quan và chính quyền địa phương phát biểu, nếu có mặt.
- Chủ dự án và đơn vị tư vấn trả lời, giải trình từng nhóm câu hỏi.
- Hội đồng thảo luận, các thành viên ghi phiếu thẩm định với ý kiến của mình.
- Chủ tịch tổng hợp và công bố kết luận; thư ký hoàn thiện biên bản để các bên ký.
Phần trình bày ở bước hai nên ngắn và tập trung vào điểm hội đồng cần quyết: vị trí, công nghệ, các dòng thải chính, công trình xử lý, điểm nhạy cảm. Đọc lại cả báo cáo là cách nhanh nhất để mất sự chú ý của hội đồng.
Ba loại kết luận hội đồng và ý nghĩa với chủ dự án
Kết luận được ghi trong biên bản và là căn cứ để cơ quan thẩm định xử lý tiếp. Cách phân loại thường gặp:
| Loại kết luận | Ý nghĩa | Chủ dự án làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Thông qua, không phải chỉnh sửa | Hiếm gặp; báo cáo đã đủ | Chờ cơ quan thẩm định trình ký quyết định phê duyệt |
| Thông qua với điều kiện chỉnh sửa, bổ sung | Phổ biến nhất; báo cáo đạt về cơ bản nhưng cần hoàn thiện | Chỉnh sửa theo kết luận, gửi kèm văn bản giải trình |
| Không thông qua | Báo cáo có vấn đề căn bản hoặc dự án không phù hợp | Nhận văn bản nêu lý do; lập lại hoặc xem lại dự án |
Phân biệt hai loại đầu rất quan trọng với kế hoạch. "Thông qua với điều kiện" vẫn là một vòng làm việc nữa, có khi tốn vài tuần nếu phải lấy thêm mẫu hay bổ sung tham vấn. Đừng báo với đối tác rằng "ĐTM đã qua" chỉ vì phiên họp kết thúc êm.
Những câu hội đồng hay hỏi
Qua nhiều phiên họp, các câu hỏi lặp lại theo vài nhóm. Chuẩn bị sẵn số liệu cho từng nhóm giúp phần trả lời ngắn và chắc:
- Vị trí dự án cách khu dân cư, nguồn nước sinh hoạt, khu bảo tồn gần nhất bao xa; căn cứ đo đạc là gì.
- Lưu lượng và thành phần nước thải, khí thải được tính từ đâu; hệ số phát thải lấy theo nguồn nào.
- Công nghệ xử lý đã được áp dụng ở cơ sở tương tự chưa, hiệu suất thực tế thế nào.
- Phương án khi công trình xử lý gặp sự cố: hồ sự cố, dừng sản xuất, phương án ứng phó.
- Ý kiến tham vấn của người dân và chính quyền địa phương được tiếp thu ra sao, ý nào không tiếp thu và vì sao.
- Chương trình quan trắc trong giai đoạn thi công và vận hành: vị trí, tần suất, chỉ tiêu.
- Chất thải nguy hại phát sinh gì, lưu giữ ở đâu, chuyển giao cho ai.
Nhóm câu về tham vấn ngày càng được hỏi kỹ. Một bảng tổng hợp ý kiến — ai nói gì, chủ dự án trả lời gì — thuyết phục hơn nhiều so với câu "người dân đều đồng tình".
Chuẩn bị phần trình bày trước hội đồng
Thời lượng trình bày thường ngắn, nên mỗi trang chiếu phải trả lời một câu hội đồng sẽ hỏi. Một bố cục gọn, đã được nhiều đơn vị tư vấn dùng:
- Một trang về dự án: mục tiêu, công suất, sản phẩm, tổng diện tích, tiến độ dự kiến — đúng số liệu trong báo cáo khả thi.
- Một trang vị trí: ảnh vệ tinh hoặc sơ đồ, đánh dấu khu dân cư, nguồn nước, đối tượng nhạy cảm với khoảng cách đo được.
- Một trang quy trình công nghệ kèm các điểm phát sinh chất thải, để hội đồng thấy dòng thải đến từ đâu.
- Hai đến ba trang về công trình xử lý chính: nước thải, khí thải, chất thải rắn và nguy hại; công suất thiết kế so với lượng phát sinh tính toán.
- Một trang về tham vấn: ai đã được hỏi, ý kiến chính, cách tiếp thu.
- Một trang về phương án phòng ngừa, ứng phó sự cố và chương trình quan trắc.
Người trình bày nên là người hiểu dự án thật sự, không chỉ đọc chữ trên trang chiếu. Chủ dự án nên ngồi cạnh để trả lời các câu cam kết đầu tư, vì đơn vị tư vấn không có quyền hứa thay. Trước buổi họp, hai bên nên tập trả lời các câu khó, nhất là câu về khoảng cách đến khu dân cư và phương án khi trạm xử lý hỏng.
Sau phiên họp: hồ sơ đi đâu
Biên bản họp, các bản nhận xét và phiếu thẩm định được thư ký tổng hợp. Cơ quan thẩm định gửi chủ dự án văn bản thông báo kết quả thẩm định, kèm các yêu cầu chỉnh sửa nếu có. Đây là văn bản bạn cần bám sát khi chỉnh báo cáo, quan trọng hơn ghi chép riêng tại phiên họp.
Nếu kết luận là thông qua với điều kiện, chủ dự án chỉnh sửa và gửi lại. Cơ quan thẩm định xem xét bản chỉnh sửa, có thể hỏi lại một số thành viên hội đồng, rồi trình người có thẩm quyền ban hành quyết định phê duyệt kết quả thẩm định. Thời hạn ban hành quyết định tính từ khi nhận được báo cáo đã chỉnh sửa đạt yêu cầu; con số cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Nên xin một bản sao biên bản họp, hoặc ít nhất ghi lại chính xác kết luận của chủ tịch hội đồng. Khi có khác biệt giữa điều bạn nghe tại phiên họp và nội dung văn bản thông báo, hãy hỏi lại bằng văn bản thay vì tự diễn giải.
Một thói quen tốt là họp nội bộ ngay trong ngày sau phiên họp hội đồng, khi trí nhớ còn rõ: chủ dự án, đơn vị tư vấn và đơn vị thiết kế cùng liệt kê các ý đã nghe, phân loại sơ bộ ý nào sửa câu chữ, ý nào cần thêm số liệu, ý nào đụng tới thiết kế. Khi văn bản thông báo chính thức về, bạn chỉ còn đối chiếu và bắt tay làm, thay vì mất thêm một tuần để hiểu yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Chủ dự án có bắt buộc dự họp hội đồng không?
Chủ dự án hoặc người được uỷ quyền nên có mặt, cùng đơn vị tư vấn, để trả lời các câu hỏi về dự án mà tư vấn không quyết được, như phương án công nghệ hay cam kết đầu tư công trình xử lý. Vắng mặt làm phần giải trình yếu và có thể kéo dài thêm vòng hỏi đáp.
Hội đồng có thể họp trực tuyến không?
Nhiều cơ quan đã tổ chức họp trực tuyến hoặc kết hợp trực tiếp và trực tuyến, nhất là với hội đồng có thành viên ở xa. Hình thức họp do cơ quan thẩm định quyết định và thông báo cho chủ dự án trước phiên họp.
Chủ dự án có được xem bản nhận xét của uỷ viên phản biện không?
Nội dung nhận xét thường được đọc tại phiên họp và tổng hợp trong văn bản thông báo kết quả thẩm định. Việc cung cấp nguyên văn bản nhận xét tuỳ cách làm của từng cơ quan; bạn có thể đề nghị để chỉnh sửa chính xác hơn.
Nếu thành viên hội đồng hiểu sai về dự án thì làm sao?
Giải trình ngay tại phiên họp bằng số liệu cụ thể, chỉ trang trong báo cáo có thông tin đó. Nếu chưa kịp, gửi văn bản giải trình bổ sung cho cơ quan thẩm định sau phiên họp, kèm tài liệu chứng minh. Tránh tranh luận gay gắt tại chỗ.
Hội đồng có thể yêu cầu đổi công nghệ của dự án không?
Hội đồng có thể yêu cầu làm rõ hoặc bổ sung biện pháp nếu công nghệ xử lý được đánh giá không đạt yêu cầu bảo vệ môi trường. Việc lựa chọn công nghệ sản xuất vẫn là của chủ dự án, nhưng nếu tác động không được kiểm soát thì báo cáo khó được thông qua.