Khai thác cát, sỏi lòng sông là hoạt động khoáng sản phải có giấy phép, thường do Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh cấp, và chỉ được thực hiện ở khu vực được phép, gắn với các điều kiện bảo vệ lòng, bờ, bãi sông. Từ ngày 1/7/2025, hoạt động khoáng sản theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024; cát, sỏi được xếp nhóm theo mục đích sử dụng và danh mục do Chính phủ quy định, và mỗi nhóm có con đường thủ tục riêng.
Khác với mỏ trên cạn, mỏ cát lòng sông ảnh hưởng tới dòng chảy, tới bờ sông nơi người dân sinh sống, tới luồng giao thông thuỷ và tới các công trình như cầu, kè, trạm bơm. Vì vậy chặng phê duyệt khu vực và điều kiện khai thác nặng hơn nhiều so với phần giấy tờ thông thường. Bài này đi theo góc phê duyệt dành cho doanh nghiệp tìm hiểu lĩnh vực và cho người dân ven sông muốn biết quyền của mình. Mức thu, thời hạn và tiêu chí cụ thể bạn đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành.
Vì sao cát lòng sông được quản lý chặt hơn khoáng sản khác
Cát trên lòng sông không nằm yên như mỏ đá trên núi. Nó được dòng chảy mang tới và mang đi; lượng bồi lắng hằng năm ở nhiều con sông đã giảm do hồ chứa thượng nguồn giữ lại phù sa. Khai thác vượt lượng bồi đắp làm lòng sông hạ thấp, dòng chảy thay đổi, và bờ sông, nhất là ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, dễ sạt lở hơn.
Ngoài ra, khai thác ở gần chân cầu, kè, đê, cửa lấy nước có thể làm hỏng công trình; khai thác vào ban đêm, vượt ranh giới hay dùng phương tiện không đăng ký là những hành vi rất khó giám sát trên mặt nước. Vì những lý do này, pháp luật đặt ra cơ chế quản lý riêng cho cát, sỏi lòng sông và bảo vệ lòng, bờ, bãi sông, với trách nhiệm lớn của Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh.
Cát cũng là nguồn vật liệu xây dựng thiết yếu, nhu cầu cho san lấp và hạ tầng rất lớn. Chính sách vì vậy phải cân bằng giữa cung cấp vật liệu và giữ ổn định lòng sông; ở nhiều địa phương, xu hướng là thu hẹp khai thác cát lòng sông, khuyến khích nguồn thay thế như cát nghiền từ đá, cát biển đã xử lý cho san lấp theo quy định.
Khai thác cát trái phép là hành vi vi phạm có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tuỳ mức độ. Bài này không bàn chuyện đó ngoài việc giúp người dân biết nhận diện và phản ánh đúng kênh.
Các tầng phê duyệt trước khi một mỏ cát lòng sông được khai thác
Thứ tự khái quát theo nguyên lý; tên thủ tục và cơ quan cụ thể đối chiếu Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, văn bản hướng dẫn và quy định của tỉnh.
| Tầng | Nội dung | Ai quyết định (khái quát) |
|---|---|---|
| Khu vực được phép | Đoạn sông nằm ngoài khu vực cấm, tạm cấm hoạt động khoáng sản; phù hợp quy hoạch liên quan | Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh khoanh định, có ý kiến các ngành |
| Đấu giá hoặc giao khu vực | Quyền khai thác được đấu giá, trừ các trường hợp không đấu giá theo quy định | Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh tổ chức |
| Thăm dò, phê duyệt trữ lượng | Xác định trữ lượng và đánh giá khả năng bồi đắp, ảnh hưởng tới lòng, bờ, bãi sông | Cơ quan có thẩm quyền theo phân cấp |
| Thủ tục môi trường | Đánh giá tác động môi trường hoặc giấy phép môi trường tuỳ quy mô | Cơ quan thẩm định, cấp phép môi trường |
| Giấy phép khai thác | Ranh giới, toạ độ, độ sâu, công suất, thời gian khai thác, phương tiện | Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh |
| Bến bãi tập kết, trung chuyển | Nơi đưa cát lên bờ, chứa và bán | Theo quy định của tỉnh về bến bãi, giao thông thuỷ, đất đai |
Một mỏ cát lòng sông còn phải tôn trọng quy định về giao thông đường thuỷ nội địa, đê điều, phòng chống thiên tai nơi có liên quan. Mỗi tầng là một bộ hồ sơ; doanh nghiệp mới thường đánh giá thấp thời gian của các tầng đầu.
Điều kiện khai thác hay được ghi trong giấy phép
Ranh giới và độ sâu. Khai thác chỉ trong toạ độ được cấp và không quá độ sâu cho phép. Khai thác lấn ra ngoài ranh giới, kể cả vài chục mét, là vi phạm.
Khoảng cách tới bờ và công trình. Giữ khoảng cách an toàn tới bờ sông, chân cầu, kè, đê, cửa lấy nước theo quy định, để không gây sạt lở và hư hại công trình.
Thời gian khai thác. Nhiều nơi giới hạn giờ khai thác, ví dụ chỉ ban ngày, để dễ giám sát và giảm tiếng ồn cho dân ven sông.
Phương tiện và thiết bị giám sát. Phương tiện khai thác phải đăng ký, đăng kiểm; nhiều tỉnh yêu cầu thiết bị định vị, camera giám sát hoặc trạm cân để kiểm soát sản lượng.
Sổ sách sản lượng. Thống kê sản lượng khai thác, xuất bán, có hoá đơn chứng từ; là căn cứ để tính nghĩa vụ tài chính và đối chiếu khi kiểm tra.
Theo dõi lòng sông. Đo vẽ địa hình lòng sông định kỳ để đánh giá biến động, phát hiện sớm nguy cơ sạt lở.
Nạo vét luồng, lòng hồ có thu hồi cát: ranh giới với khai thác
Nạo vét để duy trì luồng tàu, khơi thông dòng chảy, tăng dung tích hồ chứa là việc khác với khai thác khoáng sản, có cơ chế phê duyệt riêng theo ngành giao thông thuỷ hay thuỷ lợi. Tuy vậy, khối lượng cát thu hồi từ nạo vét có giá trị thương mại, nên pháp luật đặt ra quy định về việc quản lý, sử dụng phần khoáng sản thu hồi này.
Điểm nhạy cảm là ranh giới: một dự án nạo vét mà nạo sâu hơn, rộng hơn thiết kế, hay kéo dài thời gian để thu thêm cát thì đã vượt khỏi mục đích nạo vét. Cơ quan quản lý thường yêu cầu giám sát khối lượng, phương tiện, thời gian chặt chẽ với các dự án này.
Với doanh nghiệp tham gia, cần hiểu rõ quyền và nghĩa vụ với phần cát thu hồi theo quyết định phê duyệt dự án, không tự ý bán ngoài cơ chế được cho phép. Với người dân, một dự án nạo vét hợp pháp cũng cần được công khai phạm vi, thời gian để cộng đồng ven sông theo dõi.
Người dân ven sông: quyền được biết và cách phản ánh
Người sống ven sông là người chịu tác động trực tiếp khi bờ sông sạt lở. Bạn có những quyền và kênh dưới đây; phản ánh đúng kênh, có chứng cứ giúp cơ quan quản lý xử lý nhanh hơn.
- Đề nghị được biết đoạn sông gần nhà có mỏ được cấp phép không, ranh giới và thời gian khai thác được phép.
- Góp ý khi có tham vấn cộng đồng trong thủ tục môi trường của dự án khai thác hoặc nạo vét ở địa phương.
- Phản ánh tới Uỷ ban nhân dân cấp xã, Sở Nông nghiệp và Môi trường, lực lượng chức năng trên sông khi thấy khai thác ngoài giờ, ngoài ranh giới hoặc phương tiện lạ.
- Ghi lại thời gian, vị trí ước lượng, hình ảnh chụp từ xa ở nơi an toàn; không tiếp cận phương tiện khai thác.
- Báo ngay chính quyền khi thấy dấu hiệu sạt lở như vết nứt dọc bờ, lún, cây nghiêng, để được cảnh báo và di dời kịp thời.
- Theo dõi thông báo về khu vực cảnh báo sạt lở và khu vực cấm khai thác của tỉnh.
Tranh chấp về bồi thường khi nhà, đất bị sạt lở cần xác định nguyên nhân bằng đánh giá chuyên môn, vì sạt lở có nhiều nguyên nhân cộng dồn. Trường hợp thiệt hại lớn, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu bước đầu về quyền và trình tự trước khi làm việc tiếp với các bên.
Sau khi cấp phép: ai giám sát và giám sát cái gì
Cơ quan cấp phép và Sở Nông nghiệp và Môi trường. Theo dõi việc thực hiện giấy phép qua báo cáo sản lượng, số liệu thiết bị giám sát, kết quả đo vẽ lòng sông; tổ chức kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất.
Chính quyền cấp xã nơi có mỏ. Được giao trách nhiệm theo dõi trên địa bàn, tiếp nhận phản ánh của người dân, phối hợp ngăn chặn khai thác trái phép. Sau sắp xếp năm 2025, phần lớn công việc tại chỗ dồn về cấp xã.
Lực lượng chức năng trên sông. Kiểm tra phương tiện, giấy tờ, việc khai thác đúng ranh giới và thời gian; xử lý vi phạm theo thẩm quyền.
Cơ quan quản lý giao thông thuỷ, đê điều. Theo dõi ảnh hưởng tới luồng tàu, công trình đê, kè trong phạm vi quản lý của mình.
Cộng đồng ven sông. Không có thẩm quyền xử lý, nhưng là "tai mắt" quan trọng nhất. Thông tin giấy phép được công khai một phần là để cộng đồng có căn cứ đối chiếu.
Doanh nghiệp muốn vào lĩnh vực này: những điều nên biết trước
Cát lòng sông là lĩnh vực có rủi ro pháp lý cao. Ngoài chi phí đấu giá, tiền cấp quyền khai thác, thuế và phí theo quy định, doanh nghiệp phải đầu tư hệ thống giám sát, quan trắc lòng sông, đội phương tiện đăng ký đầy đủ, và chịu áp lực lớn từ dư luận địa phương. Khu vực được phép có thể bị thu hẹp khi tình trạng sạt lở diễn biến xấu; giấy phép có thể bị tạm dừng khi có cảnh báo.
Khi tham gia đấu giá hoặc nhận chuyển nhượng quyền khai thác, rà kỹ: khu vực có nằm gần vùng cảnh báo sạt lở không, trữ lượng được phê duyệt dựa trên số liệu năm nào, khả năng bồi đắp hằng năm ra sao, bến bãi tập kết đã có chưa, có tranh chấp với dân ven sông không. Những câu hỏi này nên có đơn vị tư vấn địa chất, mỏ và người làm nghề luật cùng trả lời, vì sai một tầng phê duyệt có thể làm mất cả khoản đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Ai cấp giấy phép khai thác cát lòng sông?
Thường là Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, với Sở Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan tham mưu và tiếp nhận hồ sơ. Phân cấp cụ thể theo nhóm khoáng sản và quy mô, đối chiếu Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 và văn bản hướng dẫn.
Có phải mỏ cát nào cũng phải qua đấu giá không?
Đấu giá quyền khai thác là nguyên tắc chung, nhưng pháp luật có các trường hợp không đấu giá, ví dụ phục vụ công trình theo cơ chế riêng. Danh mục trường hợp cụ thể theo luật và nghị định hiện hành.
Dân ven sông có được biết thông tin mỏ cát gần nhà không?
Thông tin về giấy phép khai thác khoáng sản như ranh giới, thời hạn là thông tin được công khai theo quy định. Bạn có thể đề nghị Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường cung cấp.
Thấy khai thác cát ban đêm thì báo ai?
Báo Uỷ ban nhân dân cấp xã, công an nơi gần nhất hoặc lực lượng chức năng trên sông, kèm thời gian và vị trí. Không tự tiếp cận phương tiện khai thác vì có thể nguy hiểm.
Nhà bị sạt lở gần khu mỏ cát có được bồi thường không?
Bồi thường phụ thuộc việc xác định được nguyên nhân và trách nhiệm, thường cần đánh giá chuyên môn vì sạt lở có nhiều nguyên nhân. Trước hết báo chính quyền để được hỗ trợ an toàn, sau đó cân nhắc tư vấn pháp lý về quyền yêu cầu bồi thường.
Bến bãi tập kết cát có cần phép riêng không?
Có. Bến bãi tập kết, kinh doanh cát phải tuân thủ quy định của tỉnh về địa điểm, đất đai, giao thông thuỷ, môi trường và có giấy tờ hợp pháp. Cát nhập vào bãi cũng phải chứng minh nguồn gốc hợp pháp.