Một buổi chiều, trưởng thôn hoặc tổ trưởng tổ dân phố mang tới một tờ giấy mời: chủ dự án và Uỷ ban nhân dân xã, phường tổ chức họp lấy ý kiến về báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) của một dự án sắp làm gần khu bạn ở. Nhiều người nghĩ đây là buổi họp cho có, đến ngồi nghe rồi ký tên. Thực ra đây là một trong số ít lúc người dân được nói thẳng với chủ dự án trước khi cơ quan nhà nước thẩm định và phê duyệt, và ý kiến của bạn phải được ghi lại, được trả lời trong hồ sơ.
Bài này viết từ phía người được mời: buổi họp tham vấn nằm ở đâu trong thủ tục ĐTM, bạn nên đọc gì trước, hỏi gì cho trúng, ghi gì vào biên bản, và sau buổi họp ý kiến của bạn đi tiếp tới đâu. Phần kỹ thuật lập báo cáo và cách chủ dự án tổ chức tham vấn là chuyện của đơn vị tư vấn, ở đây không bàn.
Buổi họp tham vấn nằm ở đâu trong thủ tục ĐTM
Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, dự án thuộc diện phải lập báo cáo ĐTM thì chủ dự án phải tham vấn trong quá trình lập báo cáo, nghĩa là trước khi nộp hồ sơ cho cơ quan thẩm định. Đối tượng được tham vấn gồm cộng đồng dân cư, cá nhân chịu tác động trực tiếp của dự án, cùng các cơ quan, tổ chức có liên quan. Luật cho phép một số trường hợp không phải tham vấn, ví dụ dự án thuộc bí mật nhà nước; chi tiết nằm ở văn bản hướng dẫn, bạn không cần thuộc, chỉ cần biết buổi họp bạn được mời là một bước bắt buộc chứ không phải ân huệ.
Tham vấn thường đi theo nhiều kênh cùng lúc: đăng tải nội dung báo cáo trên trang thông tin điện tử của cơ quan thẩm định để ai cũng góp ý được, tổ chức họp lấy ý kiến với cộng đồng dân cư nơi thực hiện dự án, và gửi văn bản xin ý kiến tới Uỷ ban nhân dân cấp xã cùng các cơ quan liên quan. Từ ngày 1/7/2025 chính quyền địa phương chỉ còn hai cấp, nên đầu mối tại chỗ là Uỷ ban nhân dân xã, phường, đặc khu nơi có dự án. Với dự án nằm trên nhiều xã sau sáp nhập, có thể có nhiều buổi họp ở nhiều nơi.
Kết quả tham vấn, gồm biên bản họp, ý kiến bằng văn bản và phần chủ dự án tiếp thu, giải trình, là một phần của hồ sơ trình thẩm định. Hội đồng thẩm định có thể đọc đến từng ý kiến. Vì vậy điều bạn nói ở buổi họp, nếu được ghi đúng, sẽ đi xa hơn căn phòng hội trường xã.
Trước buổi họp: đọc gì và chuẩn bị gì
Phần lớn ý kiến bị trả lời qua loa vì hỏi quá chung, kiểu “dự án có gây ô nhiễm không”. Bạn sẽ hỏi trúng hơn nhiều nếu dành một buổi tối chuẩn bị:
- Xin bản tóm tắt báo cáo ĐTM hoặc nội dung tham vấn. Chủ dự án thường gửi kèm giấy mời hoặc để ở trụ sở xã; nếu không có, hỏi cán bộ địa chính – môi trường của xã xem tài liệu được đặt ở đâu và đã đăng tải ở trang nào.
- Tìm ba thứ trong tài liệu: vị trí và ranh giới dự án so với nhà bạn, các nguồn thải chính (nước thải, khí thải, bụi, tiếng ồn, mùi, chất thải rắn), và nơi nước thải đã xử lý sẽ đổ ra (kênh, sông, mương nào).
- Ghi lại hiện trạng nơi bạn sống: giếng nước nhà dùng, kênh tưới ruộng, đường xe chở con em đi học, mùa gió chính trong năm. Đây là những thứ đơn vị tư vấn có thể khảo sát sơ sài, còn bạn biết rõ.
- Rủ hàng xóm cùng đọc, chia nhau mỗi người một vấn đề. Năm câu hỏi cụ thể của năm người có sức nặng hơn một câu chung chung của cả xóm.
- Viết sẵn câu hỏi ra giấy, kèm họ tên và địa chỉ. Tờ giấy này sau buổi họp có thể nộp luôn làm ý kiến bằng văn bản.
Nếu thời gian từ lúc nhận giấy mời đến lúc họp quá gấp để đọc, bạn có quyền nói điều đó ngay trong buổi họp và đề nghị ghi vào biên bản. Đây là một ý kiến hợp lệ về cách tham vấn, không phải gây khó.
Những câu hỏi đáng đặt ra cho chủ dự án
Nước thải đi đâu, xử lý tới mức nào? Hỏi rõ điểm xả, nguồn tiếp nhận, công trình xử lý dự kiến và việc có quan trắc tự động hay không. Nếu nhà bạn lấy nước từ giếng hoặc từ kênh gần điểm xả, hãy nói ra để chủ dự án phải trả lời riêng tình huống đó.
Khoảng cách từ nguồn ồn, mùi, bụi tới khu dân cư là bao nhiêu? Đề nghị chủ dự án chỉ trên sơ đồ vị trí ống khói, bãi chứa nguyên liệu, khu xử lý chất thải. Một câu trả lời bằng con số và vị trí cụ thể dễ kiểm tra hơn một lời hứa “đảm bảo quy chuẩn”.
Thời gian thi công kéo dài bao lâu, xe chạy đường nào, giờ nào? Giai đoạn xây dựng thường là lúc người dân chịu nhiều phiền toái nhất mà báo cáo lại viết ngắn. Hỏi tuyến đường vận chuyển, biện pháp tưới đường, giờ không thi công.
Có sự cố thì báo ai, xử lý ra sao? Hỏi kế hoạch ứng phó sự cố như vỡ hồ chứa, rò rỉ hoá chất, cháy, và đầu mối liên lạc khi người dân phát hiện bất thường.
Ai giám sát sau khi dự án vận hành? Hỏi chương trình quan trắc, tần suất, và việc kết quả có được công khai cho cộng đồng hay không.
Đất, nước tưới, đường đi của dân có bị ảnh hưởng không? Nếu dự án làm thay đổi dòng chảy, lấp mương, chắn lối đi ra đồng, hãy đề nghị chủ dự án cam kết giải pháp cụ thể và ghi vào biên bản.
Khi phát biểu: nói sao cho được ghi đúng
Buổi họp thường có người dẫn là đại diện Uỷ ban nhân dân xã, người trình bày là chủ dự án hoặc đơn vị tư vấn, và một người làm thư ký ghi biên bản. Khi đến lượt, bạn nên nói họ tên, nơi ở, rồi nêu từng ý ngắn, mỗi ý một câu hỏi hoặc một đề nghị. Nói dài, gộp nhiều chuyện, thư ký sẽ tóm thành một dòng mơ hồ.
Một cách nói giúp ghi đúng là tách hai phần: “Ý kiến của hộ ông A ở thôn B: đề nghị chủ dự án làm rõ điểm xả nước thải, vì hộ đang dùng nước kênh C để tưới”. Câu như vậy có người nói, có lý do, có yêu cầu cụ thể. Nếu chủ dự án trả lời ngay tại chỗ, bạn có thể đề nghị ghi cả câu trả lời và mức độ bạn chấp nhận hay chưa chấp nhận.
Giữ bình tĩnh dù câu trả lời chưa thoả đáng. Buổi họp không phải nơi phân thắng thua; nó tạo ra bằng chứng bằng văn bản rằng vấn đề đã được nêu. Một ý kiến bức xúc nhưng không rõ nội dung thường bị ghi thành “một số hộ dân chưa đồng tình”, và như thế rất khó dùng về sau.
Nếu không quen nói trước đông người, bạn có thể nộp ý kiến viết tay ngay tại buổi họp và đề nghị thư ký ghi nhận đã nhận văn bản của hộ mình. Ý kiến bằng văn bản có giá trị như ý kiến phát biểu.
Đọc biên bản trước khi ký: các bước kiểm
Cuối buổi họp, biên bản thường được đọc lại và mời đại diện ký. Người dân dự họp không bắt buộc phải ký, nhưng nếu được mời ký thì nên kiểm theo thứ tự:
- Nghe hoặc đọc lại toàn bộ phần ý kiến của cộng đồng, xem ý của mình có được ghi không, ghi có đúng nghĩa không.
- Kiểm phần ghi số người dự, thành phần dự. Nếu số liệu không khớp thực tế, đề nghị sửa ngay.
- Kiểm câu kết luận. Nếu biên bản ghi “cộng đồng thống nhất với nội dung báo cáo” trong khi nhiều ý kiến phản đối hoặc còn băn khoăn, đề nghị ghi đúng thực tế.
- Nếu không được sửa, bạn có thể ghi ý kiến riêng ngay dưới biên bản hoặc không ký, đồng thời gửi văn bản ý kiến cho Uỷ ban nhân dân xã và chủ dự án sau buổi họp.
- Xin chụp lại biên bản hoặc đề nghị được cung cấp bản sao. Ghi lại ngày, giờ, địa điểm và tên người chủ trì.
Chữ ký trên biên bản chỉ xác nhận cuộc họp đã diễn ra và nội dung được ghi. Ký không có nghĩa là bạn đồng ý với dự án, trừ khi biên bản ghi rõ như vậy, nên điều cần soát kỹ là câu chữ, không phải việc ký hay không.
Sau buổi họp: ý kiến của bạn đi tiếp tới đâu
Chủ dự án phải tổng hợp các ý kiến, tiếp thu hoặc giải trình rồi đưa vào báo cáo ĐTM trước khi nộp. Khi báo cáo được trình, cơ quan thẩm định (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, bộ quản lý ngành hoặc Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh tuỳ phân cấp) thành lập hội đồng hoặc tổ chức lấy ý kiến chuyên gia. Hội đồng có thể đi khảo sát thực địa và xem xét phần tham vấn có đủ, có thực chất hay không.
Bạn vẫn có thể gửi ý kiến bằng văn bản tới cơ quan thẩm định trong thời gian báo cáo đang được thẩm định, nhất là khi phát hiện báo cáo bỏ sót một nguồn nước, một điểm dân cư hay một tác động mà buổi họp chưa nhắc. Thư nên ngắn, có địa chỉ, có ảnh hiện trạng nếu có, nêu rõ báo cáo của dự án nào.
Sau khi có quyết định phê duyệt kết quả thẩm định, nội dung chính phải được công khai theo quy định. Bạn có thể đối chiếu xem các cam kết đã hứa ở buổi họp có nằm trong quyết định và báo cáo cuối cùng không. Khi dự án vận hành mà làm khác cam kết, bạn có căn cứ để phản ánh.
Những hiểu lầm hay gặp về tham vấn ĐTM
Vài điều người dân hay nghĩ sai, dẫn tới bỏ lỡ cơ hội nói hoặc kỳ vọng sai:
- “Không đi họp thì dự án không làm được.” Không đúng. Tham vấn là để lấy ý kiến, không phải trưng cầu. Vắng mặt chỉ làm mất cơ hội ghi ý kiến.
- “Ký biên bản là đồng ý cho dự án.” Như đã nói, chữ ký xác nhận nội dung ghi, không phải phiếu bầu.
- “Phản đối càng nhiều càng tốt.” Ý kiến có lý do, có vị trí, có đề nghị cụ thể có giá trị hơn nhiều so với số đông nói chung chung.
- “Đã họp rồi thì hết quyền góp ý.” Bạn vẫn gửi văn bản được trong suốt quá trình lập và thẩm định, và vẫn phản ánh được khi dự án vận hành.
- “Buổi họp do xã tổ chức nên xã quyết.” Xã là nơi chủ trì tại chỗ; quyết định phê duyệt kết quả thẩm định thuộc cơ quan có thẩm quyền ở cấp tỉnh hoặc bộ.
Nếu dự án có khả năng ảnh hưởng lớn đến đất, nhà, nguồn sống của gia đình và bạn đang cân nhắc khiếu nại về sau, nên giữ toàn bộ giấy mời, biên bản, ảnh chụp từ bây giờ. Những giấy tờ tưởng nhỏ này thường là chứng cứ đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Người không có tên trong danh sách mời có được dự họp tham vấn ĐTM không?
Thường buổi họp mời đại diện cộng đồng dân cư nơi thực hiện dự án, nhưng người chịu tác động trực tiếp có thể đề nghị tham dự hoặc gửi ý kiến bằng văn bản. Bạn nên báo với Uỷ ban nhân dân xã, phường trước buổi họp để được sắp xếp.
Có được ghi âm, quay phim buổi họp tham vấn không?
Không có quy định chung cấm, nhưng nên hỏi người chủ trì và thông báo trước để tránh tranh cãi. Cách chắc hơn là đề nghị được cung cấp bản sao biên bản và tự ghi chép những ý chính của mình.
Nếu biên bản ghi sai ý kiến của mình thì làm gì?
Đề nghị sửa ngay tại buổi họp; không được sửa thì ghi ý kiến riêng hoặc không ký, sau đó gửi văn bản nêu rõ ý kiến thật của mình cho Uỷ ban nhân dân xã, chủ dự án và cơ quan thẩm định báo cáo ĐTM.
Ý kiến người dân có làm dự án bị bác không?
Ý kiến cộng đồng là căn cứ để hội đồng thẩm định xem xét, không phải phiếu biểu quyết. Ý kiến cụ thể chỉ ra tác động bị bỏ sót có thể khiến báo cáo phải bổ sung, chỉnh sửa hoặc dự án phải điều chỉnh giải pháp.
Có phải ký biên bản họp tham vấn không?
Người dân dự họp không buộc phải ký. Nếu ký, chữ ký xác nhận nội dung ghi trong biên bản, vì vậy cần đọc kỹ phần ý kiến và phần kết luận trước khi đặt bút.
Sau buổi họp còn góp ý được nữa không?
Còn. Bạn có thể gửi văn bản cho chủ dự án trong lúc họ hoàn thiện báo cáo, và gửi cho cơ quan thẩm định trong thời gian báo cáo đang được thẩm định. Nên nêu rõ tên dự án, vị trí và vấn đề cụ thể.