Nhà đầu tư tư nhân được quyền chủ động đề xuất một dự án PPP: gửi văn bản đề xuất đến cơ quan có thẩm quyền, được chấp thuận cho lập hồ sơ, tự chịu chi phí lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và nghiên cứu khả thi, rồi dự án vẫn phải qua lựa chọn nhà đầu tư cạnh tranh, trong đó nhà đầu tư đề xuất được hưởng ưu đãi theo quy định. Đề xuất không đồng nghĩa với được giao dự án.
Kênh đề xuất này mở ra cơ hội cho doanh nghiệp có ý tưởng tốt ở các lĩnh vực như xử lý chất thải, cấp nước, bến xe, bãi đỗ, hạ tầng y tế, giáo dục. Nhưng nó cũng là khoản đầu tư rủi ro: chi phí chuẩn bị lớn, thời gian dài, và không có bảo đảm trúng thầu. Bài này mô tả trình tự ở mức nguyên lý để doanh nghiệp cân nhắc trước khi bắt tay vào; quy định cụ thể đối chiếu Luật PPP và văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực.
Vì sao luật cho phép tư nhân đề xuất và giới hạn của quyền này
Cơ quan nhà nước không phải lúc nào cũng nhìn thấy hết cơ hội. Doanh nghiệp đang vận hành trong một lĩnh vực có thể nhận ra nhu cầu hạ tầng, giải pháp công nghệ hay mô hình kinh doanh mà cơ quan quản lý chưa nghĩ tới. Cơ chế nhà đầu tư đề xuất cho phép đưa những ý tưởng đó vào quy trình chính thức.
Đổi lại, luật đặt hai giới hạn. Thứ nhất, dự án phải thuộc lĩnh vực được đầu tư theo phương thức PPP và phù hợp quy hoạch, kế hoạch đầu tư của địa phương; ý tưởng nằm ngoài các khung này không đi tiếp được. Thứ hai, sau khi dự án được phê duyệt, việc chọn ai thực hiện vẫn phải qua cạnh tranh công khai, để nhà nước có giá tốt nhất và không biến cơ chế đề xuất thành cách giao dự án không qua thầu.
Hiểu đúng hai giới hạn này giúp doanh nghiệp tính toán thực tế: bạn đang đầu tư vào một quyền ưu đãi khi cạnh tranh, không phải mua một tấm vé chắc chắn.
Trình tự nhà đầu tư đề xuất dự án PPP
Khung dưới đây mô tả các bước chính; tên văn bản, thời hạn từng bước và mẫu hồ sơ theo quy định hiện hành.
- Nhà đầu tư nghiên cứu sơ bộ, kiểm lĩnh vực được phép, quy hoạch, nhu cầu thực tế và năng lực của mình.
- Gửi văn bản đề xuất dự án đến cơ quan có thẩm quyền, kèm hồ sơ năng lực, kinh nghiệm và ý tưởng sơ bộ của dự án.
- Cơ quan có thẩm quyền xem xét, có văn bản chấp thuận cho nhà đầu tư lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi hoặc từ chối nêu lý do.
- Nhà đầu tư lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi bằng chi phí của mình; cơ quan nhà nước tổ chức thẩm định, trình quyết định chủ trương đầu tư.
- Sau chủ trương, nhà đầu tư lập báo cáo nghiên cứu khả thi; hội đồng thẩm định xem xét, cơ quan có thẩm quyền phê duyệt dự án.
- Tổ chức lựa chọn nhà đầu tư theo hình thức phù hợp, trong đó nhà đầu tư đề xuất được hưởng ưu đãi theo quy định.
- Nhà đầu tư trúng thầu đàm phán, ký hợp đồng, thành lập doanh nghiệp dự án nếu cần, triển khai.
Mỗi bước từ ba đến sáu đều có khả năng dự án dừng lại: bị từ chối ý tưởng, không được quyết định chủ trương, không được phê duyệt. Nhà đầu tư nên đặt các mốc dừng trong kế hoạch nội bộ, quyết định có đi tiếp hay không ở từng mốc dựa trên tín hiệu từ cơ quan có thẩm quyền.
Chi phí chuẩn bị: nhà đầu tư tự chịu và rủi ro đi kèm
Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và nghiên cứu khả thi của một dự án PPP cần khảo sát, thiết kế cơ sở, nghiên cứu nhu cầu, phương án tài chính, đánh giá môi trường sơ bộ. Với dự án do nhà đầu tư đề xuất, các chi phí này do nhà đầu tư bỏ ra trước. Đây là phần rủi ro lớn nhất của cơ chế đề xuất.
Luật có cơ chế xử lý chi phí chuẩn bị trong một số trường hợp, ví dụ khi nhà đầu tư khác trúng thầu hoặc khi dự án dừng vì lý do từ phía nhà nước. Điều kiện, phạm vi và cách xác định chi phí được tính lại phụ thuộc quy định hiện hành và có thể đã được sửa; nhà đầu tư cần đọc kỹ trước khi đề xuất, đừng mặc định chi phí nào cũng được hoàn.
Cách hạn chế rủi ro là chia nhỏ khoản đầu tư chuẩn bị theo các mốc của trình tự. Ở mốc đầu chỉ chi đủ để có văn bản đề xuất thuyết phục; chỉ khi có văn bản chấp thuận mới chi cho nghiên cứu tiền khả thi; chỉ khi có chủ trương mới chi cho nghiên cứu khả thi đầy đủ. Lưu giữ chứng từ chi phí chuẩn bị đầy đủ để có căn cứ nếu thuộc trường hợp được tính lại.
Ưu đãi của nhà đầu tư đề xuất khi lựa chọn nhà đầu tư
Ưu đãi được quy định trước, không thương lượng riêng. Mức và cách áp dụng ưu đãi cho nhà đầu tư đề xuất được quy định trong văn bản về lựa chọn nhà đầu tư và ghi trong hồ sơ mời thầu, áp dụng công khai.
Ưu đãi không thay cho năng lực. Nhà đầu tư đề xuất vẫn phải đáp ứng các yêu cầu về năng lực tài chính, kinh nghiệm như mọi nhà đầu tư khác. Thiếu năng lực thì ưu đãi không cứu được.
Ưu thế lớn nhất là hiểu dự án. Người lập báo cáo nghiên cứu khả thi hiểu dự án sâu hơn ai hết, đó là lợi thế khi chuẩn bị hồ sơ dự thầu. Tuy vậy, mọi thông tin trong báo cáo đã phê duyệt đều được công bố cho các nhà đầu tư khác.
Trường hợp chỉ có một nhà đầu tư quan tâm. Luật có quy định riêng khi chỉ một nhà đầu tư đăng ký; hình thức lựa chọn và điều kiện áp dụng theo văn bản hiện hành. Không mặc định rằng không ai cạnh tranh thì được giao thẳng.
Ưu đãi không chuyển nhượng tuỳ tiện. Quyền ưu đãi gắn với nhà đầu tư đề xuất theo quy định; thay đổi thành viên liên danh hay chuyển cho bên khác cần đối chiếu điều kiện cụ thể.
Hồ sơ đề xuất ban đầu: cơ quan có thẩm quyền cần thấy gì
Văn bản đề xuất ban đầu quyết định dự án có được đi tiếp không. Bảng dưới là các nội dung nên có để cơ quan nhà nước đánh giá được ngay; mẫu chính thức nếu có thì theo văn bản hướng dẫn.
| Nội dung | Nên thể hiện | Tránh |
|---|---|---|
| Nhu cầu và sự phù hợp | Dự án giải quyết vấn đề gì, phù hợp quy hoạch, kế hoạch nào của địa phương | Chỉ nói lợi ích của doanh nghiệp |
| Ý tưởng kỹ thuật | Quy mô sơ bộ, công nghệ, địa điểm dự kiến | Cam kết công nghệ của một hãng cụ thể khi chưa so sánh |
| Phương án tài chính sơ bộ | Nguồn thu, mức giá phí dự kiến, nhu cầu hỗ trợ của nhà nước nếu có | Giả định doanh thu không có căn cứ |
| Năng lực nhà đầu tư | Kinh nghiệm dự án tương tự, năng lực tài chính, đối tác | Hứa hẹn năng lực của bên thứ ba chưa có thoả thuận |
| Đất đai, môi trường | Nhu cầu đất, nhận diện vấn đề môi trường sơ bộ | Bỏ trống phần này |
Một văn bản đề xuất tốt đặt lợi ích công lên trước. Cơ quan có thẩm quyền đánh giá dự án theo nhu cầu của địa phương, không theo kế hoạch kinh doanh của nhà đầu tư; đề xuất trả lời đúng câu hỏi đó thì mới có cơ hội đi tiếp.
Những điều nên và không nên khi làm việc với cơ quan có thẩm quyền
Nên làm việc chính thức bằng văn bản từ bước đầu tiên, để mọi trao đổi đều có thể làm căn cứ sau này. Nên chủ động hỏi về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, nhu cầu thực tế của địa phương trước khi đầu tư nghiên cứu sâu. Nên mời đơn vị tư vấn có kinh nghiệm thẩm định dự án PPP rà soát báo cáo trước khi nộp.
Không nên tìm cách thoả thuận riêng về kết quả lựa chọn nhà đầu tư, không đưa ra cam kết lợi ích cá nhân dưới bất kỳ hình thức nào, không đề nghị chia nhỏ hay thay đổi dự án để né cạnh tranh. Ngoài rủi ro pháp lý nghiêm trọng, những việc này làm dự án dễ bị huỷ kết quả và kéo theo toàn bộ chi phí chuẩn bị mất trắng.
Với một dự án nhiều năm và vốn lớn, điểm ngoặt pháp lý xuất hiện ở nhiều bước: điều khoản trong hợp đồng PPP, cơ chế chia sẻ rủi ro, quyền và nghĩa vụ khi chấm dứt trước hạn. Trước khi ký các văn bản ràng buộc, doanh nghiệp nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc đội ngũ pháp chế có kinh nghiệm dự án hạ tầng để hiểu đúng rủi ro của mình.
Ví dụ giả định: đề xuất bến xe khách kết hợp bãi đỗ ở một đô thị loại vừa
Một doanh nghiệp vận tải đang khai thác tuyến liên tỉnh nhận thấy bến xe cũ của một đô thị đã quá tải và nằm sát khu dân cư. Doanh nghiệp xem quy hoạch đô thị thấy đã có vị trí dành cho bến xe mới ở cửa ngõ, nhưng tỉnh chưa có vốn đầu tư. Họ gửi văn bản đề xuất làm dự án theo phương thức PPP, nguồn thu từ phí dịch vụ bến bãi và dịch vụ thương mại đi kèm.
Tỉnh chấp thuận cho lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi. Trong quá trình thẩm định, hội đồng yêu cầu bổ sung khảo sát lưu lượng xe độc lập và phương án kết nối giao thông công cộng, vì giả định ban đầu chỉ dựa trên số liệu của chính doanh nghiệp. Sau khi có chủ trương và phê duyệt dự án, tỉnh tổ chức lựa chọn nhà đầu tư; hai doanh nghiệp khác cũng tham gia.
Kết cục có thể theo hai hướng: doanh nghiệp đề xuất trúng nhờ hiểu dự án và có ưu đãi, hoặc thua một nhà đầu tư có phương án tài chính tốt hơn. Ví dụ cho thấy đề xuất tốt là đề xuất chịu được sự soi xét độc lập, và nhà đầu tư cần sẵn sàng cho cả hai kết cục ngay từ khi bỏ đồng chi phí đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp nhỏ có được đề xuất dự án PPP không?
Luật không cấm theo quy mô doanh nghiệp, nhưng nhà đầu tư đề xuất phải chứng minh năng lực tài chính, kinh nghiệm tương xứng với dự án. Doanh nghiệp nhỏ thường đề xuất dự án quy mô vừa ở địa phương hoặc liên danh với đối tác có năng lực.
Đề xuất dự án PPP xong có chắc được thực hiện dự án không?
Không. Sau khi dự án được phê duyệt, việc lựa chọn nhà đầu tư vẫn được tổ chức theo hình thức cạnh tranh quy định. Nhà đầu tư đề xuất được hưởng ưu đãi nhưng vẫn có thể không trúng nếu nhà đầu tư khác có đề xuất tốt hơn.
Nếu nhà đầu tư khác trúng thì chi phí chuẩn bị có được hoàn không?
Luật có cơ chế xử lý chi phí chuẩn bị trong một số trường hợp. Điều kiện cụ thể, phạm vi chi phí được tính và cách xác định theo quy định hiện hành; nhà đầu tư nên đọc kỹ trước khi đề xuất và lưu giữ chứng từ chi phí đầy đủ.
Dự án PPP do nhà đầu tư đề xuất có phải xin chủ trương đầu tư không?
Có. Dự án vẫn phải qua bước quyết định chủ trương đầu tư như dự án do cơ quan nhà nước đề xuất. Khác biệt là nhà đầu tư lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi thay cho cơ quan nhà nước.
Lĩnh vực nào được đề xuất dự án PPP?
Các lĩnh vực được đầu tư theo phương thức PPP do luật quy định, gồm nhóm hạ tầng như giao thông, năng lượng, thuỷ lợi, cấp thoát nước, xử lý chất thải, y tế, giáo dục, hạ tầng công nghệ thông tin và một số lĩnh vực được bổ sung qua các lần sửa luật. Danh sách đầy đủ cần tra bản hiện hành.
Nhà đầu tư đề xuất có phải thành lập doanh nghiệp dự án không?
Nhà đầu tư trúng thầu thường thành lập doanh nghiệp dự án để ký và thực hiện hợp đồng PPP theo quy định, trừ trường hợp luật cho phép khác. Việc này diễn ra sau khi có kết quả lựa chọn nhà đầu tư, không phải ở bước đề xuất.