Khi thẩm định báo cáo ĐTM, cơ quan thẩm định có thể tổ chức khảo sát thực tế khu vực dự án, lấy mẫu phân tích để kiểm chứng, và lấy ý kiến cơ quan, tổ chức, chuyên gia liên quan. Khảo sát không phải lúc nào cũng có; dự án có vị trí nhạy cảm, quy mô lớn hoặc số liệu nền đáng ngờ thì khả năng cao hơn.
Mục đích của chuyến khảo sát rất đơn giản: xem những gì viết trong báo cáo có khớp với hiện trường không. Khoảng cách tới nhà dân có đúng như báo cáo ghi, con kênh dự kiến tiếp nhận nước thải đang được người dân dùng vào việc gì, khu đất có đang là vườn cây hay đã san lấp. Chủ dự án chuẩn bị tốt thì chuyến đi gọn trong một buổi; chuẩn bị kém thì đoàn ghi nhận chênh lệch và báo cáo phải sửa nhiều.
Khi nào hay có khảo sát thực địa
Luật cho phép cơ quan thẩm định khảo sát, nhưng không bắt mọi hồ sơ phải khảo sát. Theo kinh nghiệm thực tế, khảo sát thường được tổ chức trong các trường hợp: dự án gần khu dân cư tập trung, trường học, cơ sở y tế; dự án gần nguồn nước cấp sinh hoạt, khu bảo tồn, rừng tự nhiên, di tích; dự án có nguồn thải lớn hoặc loại hình nhạy cảm như xử lý chất thải, hoá chất, chăn nuôi quy mô lớn; dự án có ý kiến phản đối trong tham vấn.
Một tình huống khác là khi hội đồng nghi ngờ số liệu nền. Nếu kết quả phân tích mẫu không khớp với những gì chuyên gia biết về khu vực, chẳng hạn chất lượng nước một con sông chảy qua khu công nghiệp lại "sạch" bất thường, cơ quan thẩm định có thể lấy mẫu kiểm chứng.
Khảo sát có thể diễn ra trước phiên họp hội đồng, để thành viên có thông tin khi thảo luận, hoặc sau phiên họp khi hội đồng còn câu hỏi chưa giải đáp. Lịch do cơ quan thẩm định quyết định và thông báo cho chủ dự án.
Đoàn khảo sát thường kiểm gì
Bảng dưới gom các điểm đoàn hay xem tại hiện trường, đối chiếu với nội dung báo cáo:
| Đối tượng | Đoàn xem gì | Chênh lệch hay gặp |
|---|---|---|
| Ranh giới khu đất | Mốc giới, hiện trạng sử dụng đất, cây cối, công trình có sẵn | Khu đất đã san lấp hoặc xây dựng một phần trước khi có ĐTM |
| Khoảng cách đến đối tượng nhạy cảm | Nhà dân, trường học, giếng nước, đền miếu, khu bảo tồn | Báo cáo ghi khoảng cách theo bản đồ cũ, thực tế đã có nhà mới |
| Nguồn tiếp nhận nước thải | Kênh, sông, hồ; dòng chảy, mục đích sử dụng của người dân | Kênh ghi là thoát nước nhưng thực tế người dân lấy nước tưới |
| Hướng gió và địa hình | Vị trí ống khói dự kiến so với khu dân cư | Khu dân cư nằm cuối hướng gió chủ đạo nhưng báo cáo không phân tích |
| Hạ tầng đấu nối | Đường vào, điểm đấu nối điện, nước, thoát nước | Tuyến đường vận chuyển đi xuyên khu dân cư không được đánh giá |
| Cơ sở hiện hữu (dự án mở rộng) | Công trình xử lý đang vận hành, kho chất thải, hồ sơ quan trắc | Công trình hiện hữu không đúng như giấy phép đã cấp |
Dòng đầu tiên là chỗ nhạy cảm nhất. Thi công trước khi có quyết định phê duyệt ĐTM là vi phạm, và đoàn khảo sát sẽ ghi nhận. Nếu khu đất có công trình cũ của chủ sử dụng trước, hãy có tài liệu chứng minh nguồn gốc để giải thích.
Chủ dự án chuẩn bị gì cho một buổi khảo sát
Một buổi khảo sát gọn gàng thường có sự chuẩn bị sau:
- Cử một người đầu mối hiểu dự án và một người của đơn vị tư vấn nắm số liệu; thống nhất lịch, điểm hẹn và phương tiện di chuyển với cơ quan thẩm định.
- Chuẩn bị bản vẽ mặt bằng và sơ đồ vị trí khổ lớn, đánh dấu ranh giới, vị trí công trình xử lý, điểm xả, điểm lấy mẫu nền đã dùng trong báo cáo.
- Đi trước một vòng để kiểm tra lối vào các điểm, nhất là điểm lấy mẫu ven kênh, ven sông; đường vào bị ngập hay bị rào là chuyện hay gặp.
- Mang theo kết quả phân tích mẫu nền và biên bản lấy mẫu, để đối chiếu vị trí ngay tại hiện trường.
- Thông báo cho chính quyền cấp xã nơi có dự án nếu cơ quan thẩm định đề nghị; đại diện xã thường đi cùng để cung cấp thông tin địa bàn.
- Ghi lại các câu hỏi và nhận xét của đoàn trong buổi khảo sát, đối chiếu với biên bản khảo sát do đoàn lập.
Đừng "dọn dẹp" hiện trường theo kiểu làm khác đi thực tế, chẳng hạn khơi thông tạm một con kênh tắc. Đoàn có kinh nghiệm nhận ra ngay, và điều quan trọng là báo cáo phản ánh đúng hiện trạng để biện pháp giảm thiểu phù hợp.
Lấy mẫu kiểm chứng: chuyện gì xảy ra nếu kết quả lệch
Khi cơ quan thẩm định lấy mẫu kiểm chứng, mẫu được phân tích bởi đơn vị có đủ điều kiện quan trắc, độc lập với đơn vị đã lấy mẫu cho báo cáo. Kết quả được so với số liệu nền trong báo cáo. Chênh lệch nhỏ do thời điểm, thời tiết, mùa là bình thường, nhất là với nước mặt và không khí; hội đồng thường hiểu điều này nếu báo cáo ghi rõ điều kiện lấy mẫu.
Chênh lệch lớn thì khác. Nếu kết quả kiểm chứng cho thấy môi trường nền đã ô nhiễm hơn nhiều so với báo cáo, các phần sau của báo cáo — dự báo tác động, khả năng tiếp nhận của nguồn nước, biện pháp giảm thiểu — đều phải xem lại. Có trường hợp nguồn tiếp nhận không còn khả năng nhận thêm nước thải, buộc dự án đổi phương án xả hoặc nâng mức xử lý.
Để tránh tình huống này, bạn nên yêu cầu đơn vị tư vấn lấy mẫu nền ở thời điểm và vị trí đại diện, ghi rõ điều kiện lấy mẫu, và không dùng lại số liệu cũ của dự án khác. Số liệu nền trung thực có thể khiến báo cáo "xấu" hơn, nhưng thiết kế công trình xử lý dựa trên số liệu thật mới vận hành được.
Những tình huống khó tại hiện trường và cách xử lý
Người dân tụ tập phản ánh khi đoàn đến. Đây là thông tin có giá trị cho thẩm định, không phải sự cố cần dẹp. Chủ dự án nên lắng nghe, ghi nhận, để đoàn và đại diện chính quyền làm việc với người dân; tránh tranh cãi tại chỗ. Ý kiến này sẽ được xem xét cùng kết quả tham vấn.
Khu đất đang có tranh chấp. Nếu có tranh chấp đất chưa giải quyết, báo cáo nên nêu rõ thay vì để đoàn phát hiện. Tranh chấp đất không thuộc phạm vi ĐTM nhưng ảnh hưởng đến tính khả thi của dự án và cách hội đồng nhìn hồ sơ.
Hiện trạng đã thay đổi so với lúc lập báo cáo. Ví dụ một khu dân cư mới hình thành gần dự án sau khi báo cáo đã nộp. Hãy chủ động báo cáo thay đổi này và bổ sung đánh giá, thay vì chờ đoàn ghi nhận.
Thời tiết cản trở khảo sát. Mưa lớn, lũ có thể khiến không tiếp cận được một số điểm. Đề nghị lùi lịch hoặc khảo sát bổ sung tốt hơn là để đoàn kết luận thiếu thông tin.
Ví dụ giả định: trại chăn nuôi ven kênh ở đồng bằng
Một doanh nghiệp giả định đề xuất trại nuôi heo quy mô lớn tại một xã của tỉnh Vĩnh Long. Báo cáo ĐTM ghi nguồn tiếp nhận nước thải sau xử lý là một kênh thuỷ lợi nội đồng, khu dân cư gần nhất cách trại vài trăm mét theo bản đồ địa chính cũ.
Khi đoàn khảo sát đến, có ba điểm lệch. Thứ nhất, đầu con kênh có trạm bơm nhỏ người dân dùng lấy nước tưới vườn cây ăn trái, báo cáo không nhắc. Thứ hai, dọc đường vào trại đã có thêm một cụm nhà mới xây, gần hơn khoảng cách ghi trong báo cáo. Thứ ba, khu đất dự kiến làm hồ sinh học đang trũng, mùa nước nổi bị ngập.
Không điểm nào trong ba điểm trên làm dự án chắc chắn không được thông qua, nhưng cả ba buộc báo cáo phải sửa: đánh giá lại tác động tới mục đích tưới tiêu của kênh và có thể phải nâng mức xử lý; tính lại khoảng cách và tác động mùi tới cụm nhà mới; tôn nền hoặc đổi vị trí hồ. Nếu đơn vị tư vấn đi thực địa kỹ từ đầu, cả ba vấn đề đã nằm trong báo cáo, và chuyến khảo sát chỉ còn là bước xác nhận.
Sau khảo sát: biên bản và tác động tới hồ sơ
Kết quả khảo sát thường được lập thành biên bản hoặc ghi trong tài liệu của cơ quan thẩm định, làm căn cứ cho hội đồng. Nếu biên bản ghi nhận chênh lệch, đó sẽ là một trong các yêu cầu chỉnh sửa. Chủ dự án nên xin hoặc đọc kỹ nội dung biên bản, đề nghị ghi ý kiến nếu không đồng ý với một ghi nhận nào đó.
Kết quả khảo sát tốt không có nghĩa là báo cáo chắc chắn được thông qua, nhưng một chuyến khảo sát cho thấy báo cáo trung thực tạo ra niềm tin rất lớn với hội đồng. Ngược lại, chỉ một chênh lệch đáng kể về khoảng cách hay hiện trạng sử dụng đất cũng khiến hội đồng đặt dấu hỏi lên mọi số liệu khác. Đó là lý do khảo sát hiện trường thật kỹ khi lập báo cáo luôn rẻ hơn sửa báo cáo sau khi đoàn đã đến.
Với chủ dự án, một việc nên làm sau mỗi chuyến khảo sát là cập nhật ngay bảng thông tin vị trí của dự án: khoảng cách đo lại, hiện trạng sử dụng đất, các điểm người dân lấy nước. Bảng này sẽ được dùng lại khi xin giấy phép môi trường và khi có kiểm tra định kỳ, nên giữ nó đúng ngay từ bây giờ tiết kiệm công sức cho nhiều năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Chủ dự án có phải trả chi phí cho chuyến khảo sát của đoàn thẩm định không?
Chi phí thẩm định, bao gồm các hoạt động phục vụ thẩm định, thường đã nằm trong phí thẩm định theo quy định về phí. Chủ dự án không nên tự ý chi trả các khoản cho thành viên đoàn ngoài quy định; nếu có thắc mắc, hỏi cơ quan thẩm định bằng văn bản.
Đoàn khảo sát có báo trước không?
Thường có, vì đoàn cần chủ dự án dẫn đường và cung cấp tài liệu tại hiện trường. Lịch cụ thể do cơ quan thẩm định thông báo. Khảo sát trong thẩm định khác với kiểm tra, thanh tra cơ sở đang hoạt động, vốn có thể không báo trước.
Nếu kết quả lấy mẫu kiểm chứng tốt hơn số liệu trong báo cáo thì sao?
Chênh lệch theo hướng môi trường nền tốt hơn thường không gây khó cho hồ sơ, nhưng vẫn cần giải thích nguyên nhân, như thời điểm hoặc vị trí lấy mẫu. Hội đồng quan tâm đến tính đại diện của số liệu, không chỉ đến con số tốt hay xấu.
Có thể đề nghị khảo sát thực địa nếu hội đồng hiểu sai hiện trạng không?
Chủ dự án có thể đề nghị bằng văn bản để cơ quan thẩm định xem xét, kèm lý do và tài liệu như ảnh hiện trạng có thời gian, bản đồ đo đạc. Quyết định khảo sát vẫn thuộc cơ quan thẩm định.
Đã san nền một phần trước khi có ĐTM thì xử lý thế nào?
Đây là tình huống có rủi ro bị xử lý vi phạm. Nên trình bày trung thực trong báo cáo, đánh giá tác động của phần đã làm và biện pháp khắc phục. Trường hợp phức tạp nên tham khảo người làm nghề pháp lý môi trường trước khi giải trình.
Khảo sát có làm kéo dài thời gian thẩm định không?
Có thể kéo dài vài ngày đến vài tuần tuỳ lịch của đoàn và việc phân tích mẫu kiểm chứng. Tuy vậy, khảo sát diễn ra trong quá trình thẩm định nên thường không làm thời hạn tính lại từ đầu, trừ khi hồ sơ phải chỉnh sửa lớn.