Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, chủ dự án tự thực hiện hoặc thuê tổ chức tư vấn đủ điều kiện để lập báo cáo ĐTM, nhưng chủ dự án vẫn chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết quả ĐTM. Tổ chức tư vấn phải có đội ngũ chuyên môn phù hợp và có cơ sở vật chất kỹ thuật, phòng thí nghiệm hoặc hợp đồng với đơn vị đủ điều kiện để đo đạc, phân tích mẫu; điều kiện chi tiết theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
Nhiều chủ dự án chọn tư vấn chủ yếu theo giá và lời hứa "lo trọn gói". Báo cáo do tư vấn yếu lập thường bị chỉnh sửa nhiều vòng hoặc không thông qua, và chi phí thời gian của dự án lớn hơn nhiều so với phần tiết kiệm được. Bài này nêu điều kiện tối thiểu, tiêu chí chọn thực chất, các điều khoản hợp đồng nên có, và cách phối hợp để báo cáo phản ánh đúng dự án. Bài không nêu tên hay giá của đơn vị nào; các tiêu chí dưới đây dùng được cho mọi loại hình và mọi tỉnh.
Trách nhiệm không chuyển đi khi thuê tư vấn
Câu "đã thuê tư vấn lo hết" không có giá trị pháp lý. Báo cáo ĐTM là tài liệu của chủ dự án, mang chữ ký của chủ dự án, và các cam kết trong đó là cam kết của chủ dự án với cơ quan nhà nước và cộng đồng. Nếu báo cáo sai số liệu hoặc cam kết điều không làm được, người phải giải trình và chịu hậu quả trước hết là chủ dự án.
Điều này có hai hệ quả thực tế. Thứ nhất, chủ dự án phải cung cấp thông tin trung thực, đầy đủ về dự án cho tư vấn; báo cáo chỉ tốt bằng đầu vào nó nhận được. Thứ hai, chủ dự án phải đọc và hiểu báo cáo trước khi ký, ít nhất ở các phần cam kết: công trình xử lý, chương trình quan trắc, yêu cầu riêng. Đừng ký một cam kết mà mình không biết có làm được hay không.
Trách nhiệm của tư vấn với chủ dự án nằm ở hợp đồng; trách nhiệm của tư vấn với nhà nước nằm ở điều kiện hoạt động và các quy định xử lý vi phạm. Hai tầng trách nhiệm này không thay thế trách nhiệm của chủ dự án.
Điều kiện tối thiểu của tổ chức tư vấn
Theo nguyên tắc của luật, tổ chức tư vấn lập ĐTM cần đáp ứng các nhóm điều kiện sau. Tiêu chí chi tiết như trình độ, chuyên ngành, số năm kinh nghiệm của nhân sự bạn đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành:
- Có nhân sự thực hiện ĐTM có trình độ chuyên môn phù hợp về môi trường.
- Có nhân sự chuyên ngành liên quan đến dự án, hoặc thuê chuyên gia phù hợp với loại hình dự án.
- Có cơ sở vật chất kỹ thuật, phòng thí nghiệm, thiết bị đo đạc phân tích mẫu đủ điều kiện, hoặc có hợp đồng thuê đơn vị đủ điều kiện thực hiện việc này.
- Việc quan trắc, phân tích mẫu môi trường phải do đơn vị có giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường thực hiện.
Đây là ngưỡng tối thiểu, không phải dấu hiệu của chất lượng. Một đơn vị đủ điều kiện về giấy tờ vẫn có thể không có ai hiểu công nghệ của dự án bạn. Phần tiêu chí chọn dưới đây mới giúp phân biệt.
Tiêu chí chọn thực chất
Kinh nghiệm với loại hình dự án tương tự. Hỏi đơn vị đã lập ĐTM cho bao nhiêu dự án cùng loại hình, ở cấp thẩm định nào, kết quả ra sao. Đơn vị quen nhà máy dệt nhuộm chưa chắc hiểu trang trại chăn nuôi hay khu du lịch ven biển.
Người thực sự làm báo cáo. Đề nghị giới thiệu chủ nhiệm báo cáo và các thành viên chính, và ghi tên họ trong hợp đồng. Rủi ro hay gặp là người tiếp thị giỏi nhưng báo cáo do người mới vào nghề viết.
Cách họ tiếp cận khảo sát. Một đơn vị tốt sẽ hỏi bạn về mùa, vị trí lấy mẫu, đối tượng nhạy cảm ngay từ buổi đầu. Đơn vị nói "có sẵn số liệu khu vực, không cần khảo sát nhiều" là dấu hiệu đáng lo.
Thái độ với tham vấn. Hỏi họ tổ chức tham vấn thế nào. Câu trả lời chỉ xoay quanh "lấy đủ chữ ký" cho thấy cách làm hình thức, dễ gặp vấn đề ở hội đồng.
Sự trung thực về rủi ro. Đơn vị dám nói "vị trí này có vấn đề với nguồn tiếp nhận" ngay từ đầu đáng tin hơn đơn vị hứa chắc chắn được duyệt. Không ai bảo đảm được kết luận của hội đồng.
Điều khoản hợp đồng tư vấn nên có
Hợp đồng tư vấn ĐTM hay sinh tranh chấp ở phạm vi công việc và phát sinh. Bảng dưới gợi ý các điều khoản nên làm rõ:
| Điều khoản | Nên ghi rõ | Vì sao |
|---|---|---|
| Phạm vi công việc | Khảo sát, số đợt và vị trí lấy mẫu, tham vấn, lập báo cáo, trình bày trước hội đồng, chỉnh sửa | Tránh tranh cãi "việc này không có trong hợp đồng" |
| Phát sinh | Trường hợp nào tính thêm: lấy mẫu bổ sung, tham vấn bổ sung, thay đổi dự án do chủ dự án | Hai bên biết trước rủi ro chi phí |
| Nhân sự chủ chốt | Tên chủ nhiệm báo cáo, chuyên gia chính; điều kiện thay người | Bảo đảm người có năng lực làm thật |
| Nghĩa vụ của chủ dự án | Danh mục và thời hạn cung cấp tài liệu thiết kế, pháp lý | Chậm đầu vào thì không thể đòi đúng tiến độ |
| Tiến độ | Mốc nộp hồ sơ, mốc nộp bản chỉnh sửa sau khi nhận kết quả thẩm định | Gắn với đường găng của dự án |
| Thanh toán theo mốc | Tỷ lệ theo mốc: ký hợp đồng, nộp hồ sơ, họp hội đồng, có quyết định | Cân bằng lợi ích hai bên |
| Bàn giao | Toàn bộ số liệu gốc, kết quả phân tích, tệp tính toán, mô hình | Cần cho giấy phép môi trường và các thủ tục sau |
Điều khoản bàn giao số liệu gốc thường bị quên. Sau này khi xin giấy phép môi trường hay làm dự án mở rộng, bạn cần các tệp tính toán và kết quả phân tích; nếu đổi đơn vị tư vấn mà không có chúng, phải làm lại từ đầu.
Phối hợp với tư vấn trong quá trình lập báo cáo
Chủ dự án nên cử một đầu mối có thẩm quyền quyết định về kỹ thuật, không chỉ một nhân viên hành chính chuyển tài liệu. Khi tư vấn cần chốt một thông số — công suất bể, vị trí ống khói, loại nhiên liệu — người đầu mối phải trả lời được hoặc đưa được lên người quyết định ngay.
Tổ chức ít nhất hai buổi làm việc chung giữa tư vấn môi trường và đơn vị thiết kế: một buổi khi bắt đầu để thống nhất bộ thông số gốc, một buổi trước khi nộp để rà khớp số liệu giữa báo cáo ĐTM và báo cáo khả thi. Hai buổi họp này giải quyết phần lớn các yêu cầu chỉnh sửa hay gặp ở hội đồng.
Đọc bản thảo báo cáo trước khi ký, tập trung vào các chương đánh giá tác động và đề xuất biện pháp. Nếu thấy cam kết nào chưa khả thi về chi phí hoặc vận hành, hãy bàn với tư vấn trước khi nộp; sửa cam kết sau khi đã có quyết định phê duyệt khó hơn nhiều. Ghi lại các góp ý của bạn bằng văn bản để sau này biết phần nào đã được bàn và thống nhất.
Chi phí tư vấn ĐTM gồm những phần nào
Bài không nêu giá vì chi phí phụ thuộc quy mô, loại hình, vị trí và mặt bằng giá từng thời điểm. Điều bạn nên làm là yêu cầu báo giá tách theo các phần cấu thành, để so sánh các đơn vị trên cùng một khung và biết chỗ nào có thể phát sinh.
Các phần thường gặp gồm: khảo sát hiện trường và thu thập tài liệu; lấy mẫu và phân tích môi trường nền, tính theo số mẫu, số chỉ tiêu, số đợt; tổ chức tham vấn; tính toán, mô hình hoá dự báo tác động nếu dự án cần; lập báo cáo và in ấn; tham gia phiên họp hội đồng và khảo sát cùng đoàn thẩm định; chỉnh sửa sau thẩm định. Phí thẩm định nộp cho nhà nước là khoản riêng, chủ dự án nộp theo biểu phí hiện hành, không nên gộp vào báo giá tư vấn.
Khi hai báo giá chênh nhau nhiều, hãy so số mẫu và số đợt lấy mẫu trước tiên. Báo giá rẻ thường rẻ ở đúng chỗ này, và đó lại là phần hội đồng hay yêu cầu bổ sung nhất.
Cũng nên hỏi rõ báo giá đã gồm việc tham gia khảo sát cùng đoàn thẩm định và các vòng chỉnh sửa hay chưa. Hai khoản này hay bị để ngoài báo giá rồi trở thành phát sinh, trong khi chúng gần như chắc chắn xảy ra với dự án có vị trí nhạy cảm.
Dấu hiệu nên dè chừng khi chọn tư vấn
Một số dấu hiệu cho thấy bạn nên hỏi kỹ thêm hoặc chọn đơn vị khác:
- Hứa bảo đảm báo cáo được thông qua, hoặc hứa "có quan hệ" với hội đồng, cơ quan thẩm định.
- Báo giá thấp bất thường so với khối lượng khảo sát cần thiết, kèm lời giải thích "dùng số liệu sẵn có".
- Không cho biết ai là người lập báo cáo, hoặc người lập không có chuyên môn liên quan đến loại hình dự án.
- Không có phòng thí nghiệm đủ điều kiện và không nói rõ thuê đơn vị nào phân tích mẫu.
- Đề nghị chia nhỏ dự án để "đỡ phải làm ĐTM" hoặc làm tham vấn hình thức.
Đề nghị thứ năm là dấu hiệu nghiêm trọng nhất: một đơn vị gợi ý cách né thủ tục cho bạn cũng có thể làm việc cẩu thả với số liệu trong báo cáo của bạn. Chi phí của một báo cáo kém không dừng ở phí tư vấn, mà kéo theo cả tiến độ dự án.
Câu hỏi thường gặp
Chủ dự án có được tự lập ĐTM không cần thuê tư vấn không?
Luật cho phép chủ dự án tự thực hiện nếu đáp ứng điều kiện như tổ chức tư vấn. Doanh nghiệp lớn có bộ phận môi trường mạnh có thể tự làm, nhưng vẫn phải thuê đơn vị đủ điều kiện quan trắc để lấy và phân tích mẫu.
Có danh sách đơn vị tư vấn ĐTM được nhà nước công nhận không?
Việc lập ĐTM không yêu cầu một giấy phép riêng theo kiểu chứng chỉ hành nghề cho tổ chức tư vấn, mà dựa trên các điều kiện về nhân sự và cơ sở vật chất. Riêng đơn vị quan trắc có giấy chứng nhận đủ điều kiện; danh sách này có thể tra từ cơ quan quản lý môi trường. Quy định có thể thay đổi, nên đối chiếu văn bản mới nhất.
Đơn vị tư vấn có được ngồi hội đồng thẩm định không?
Người đã tham gia lập báo cáo ĐTM của dự án không ngồi hội đồng thẩm định báo cáo đó, theo nguyên tắc tránh xung đột lợi ích. Đơn vị tư vấn có mặt tại phiên họp với vai trò trình bày và giải trình cùng chủ dự án.
Có nên thuê cùng một đơn vị cho ĐTM và giấy phép môi trường sau này không?
Có lợi về tính liên tục: đơn vị hiểu dự án và có sẵn số liệu. Nhưng không bắt buộc. Nếu đổi đơn vị, hãy bảo đảm đã nhận bàn giao đầy đủ số liệu gốc theo hợp đồng ĐTM.
Báo cáo có lỗi do tư vấn thì chủ dự án đòi bồi thường được không?
Tuỳ hợp đồng và mức độ lỗi. Hợp đồng nên có điều khoản về chất lượng sản phẩm và trách nhiệm khi phải làm lại do lỗi của tư vấn. Trách nhiệm trước cơ quan nhà nước vẫn thuộc chủ dự án.