Dự án điện mặt trời đặt trên mặt đất hay điện gió quy mô nhỏ bán điện lên lưới phải lần lượt có: vị trí và công suất nằm trong quy hoạch, kế hoạch phát triển điện lực, chủ trương đầu tư nếu thuộc diện, đất được giao hoặc thuê đúng mục đích, thủ tục môi trường theo quy mô, thoả thuận đấu nối, và giấy phép hoạt động điện lực trước khi vận hành thương mại. Thiếu dòng quy hoạch đầu tiên, các bước phía sau gần như không bắt đầu được.
Bài viết cho nhà đầu tư vừa và nhỏ, chủ đất đang được hỏi thuê làm trang trại điện, và cán bộ xã có dự án đi qua địa bàn. Điện mặt trời mái nhà tự dùng có thủ tục riêng nhẹ hơn nhiều và không thuộc phạm vi bài này. Cơ chế giá điện, ngưỡng công suất được miễn giấy phép thay đổi theo văn bản, nên bài chỉ nêu nguyên lý.
Câu hỏi đầu tiên: dự án đã có tên trong quy hoạch chưa
Khác với một nhà xưởng, một nhà máy điện không thể chỉ vì có đất và có vốn mà được xây. Nguồn điện đấu nối vào hệ thống phải phù hợp quy hoạch phát triển điện lực quốc gia và kế hoạch thực hiện quy hoạch, trong đó có danh mục dự án hoặc quy mô công suất được phân bổ cho từng địa phương. Luật Điện lực năm 2024 đã đặt lại khung cho quy hoạch và đầu tư nguồn điện, có phần riêng cho năng lượng tái tạo.
Nhiều chủ đất nhận lời cho thuê vì nghe nói "tỉnh đang kêu gọi điện mặt trời", rồi chờ mãi không thấy dự án triển khai. Lý do thường đơn giản: công suất dành cho tỉnh đã được phân bổ hết, hoặc lưới điện khu vực chưa đủ khả năng giải toả. Trước khi đàm phán đất, bạn nên hỏi Sở Công Thương xem vị trí và quy mô dự kiến đã có trong kế hoạch chưa, và lưới điện khu vực đang ở tình trạng nào.
Câu hỏi thứ hai đi liền: bạn bán điện cho ai. Bán lên lưới quốc gia theo hợp đồng với đơn vị mua điện, bán trực tiếp cho khách hàng lớn theo cơ chế mua bán điện trực tiếp, hay tự dùng là chính và chỉ bán phần dư. Mỗi cách có điều kiện và thủ tục khác, và cách bán quyết định dự án cần những phê duyệt nào phía sau.
Bảng thứ tự phê duyệt của một dự án điện nhỏ bán lên lưới
Bảng dưới là thứ tự thường gặp. Dự án tự dùng là chính có thể nhẹ hơn ở vài dòng.
| Thứ tự | Việc cần có | Cơ quan thường liên quan | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1 | Dự án có trong quy hoạch, kế hoạch thực hiện quy hoạch điện | Bộ Công Thương, UBND tỉnh, Sở Công Thương | Không có thì dừng ở đây |
| 2 | Chấp thuận chủ trương đầu tư, chọn nhà đầu tư nếu thuộc diện | UBND tỉnh, Sở Tài chính | Có chuyên mục riêng |
| 3 | Đất trong kế hoạch sử dụng đất, giao hoặc cho thuê đất | Sở Nông nghiệp và Môi trường, UBND cấp xã | Gồm cả đất trạm biến áp và đường dây |
| 4 | ĐTM hoặc thủ tục môi trường tương ứng | Cơ quan thẩm định theo phân cấp | Điện gió hay có yếu tố nhạy cảm |
| 5 | Thoả thuận đấu nối, thiết kế được thẩm định | Đơn vị điện lực, cơ quan chuyên môn xây dựng | Làm sớm, song song bước 3–4 |
| 6 | Hợp đồng mua bán điện | Đơn vị mua điện hoặc khách hàng | Theo cơ chế giá đang hiệu lực |
| 7 | Nghiệm thu, giấy phép hoạt động điện lực | Cơ quan cấp phép điện lực theo phân cấp | Trừ trường hợp được miễn |
Bước 5 nên bắt đầu sớm nhất có thể. Thoả thuận đấu nối quyết định chi phí đường dây, có khi chiếm phần lớn tổng vốn với dự án nhỏ ở xa lưới.
Đất cho dự án điện: những chỗ hay vướng
Mục đích sử dụng đất. Đất xây nhà máy điện, trạm biến áp thuộc nhóm đất công trình năng lượng trong Luật Đất đai 2024. Đất nông nghiệp, đất trống đồi núi chuyển sang mục đích này cần có trong kế hoạch sử dụng đất và quyết định cho phép theo thẩm quyền.
Đất trồng lúa và đất rừng. Dự án đụng đất trồng lúa hay đất rừng phải qua cơ chế chuyển mục đích chặt hơn, kèm nghĩa vụ tài chính bảo vệ đất lúa hoặc trồng rừng thay thế. Nhiều tỉnh khuyến khích đặt dự án trên đất kém hiệu quả, mặt hồ thuỷ lợi, đất bãi thải.
Chiếm đất tạm và lâu dài. Điện gió có móng trụ và đường công vụ chiếm đất lâu dài, nhưng khu lắp dựng cánh chỉ chiếm tạm thời. Hồ sơ đất cần tách rõ hai phần để bồi thường và hoàn trả đúng.
Đường dây đấu nối. Tuyến đường dây từ nhà máy tới điểm đấu nối đi qua đất của nhiều hộ. Hành lang an toàn lưới điện kéo theo hạn chế sử dụng đất và bồi thường, hỗ trợ. Đây là phần hay làm chậm dự án nhỏ hơn cả bản thân nhà máy.
Mặt nước. Điện mặt trời nổi trên hồ thuỷ lợi phải có ý kiến của đơn vị quản lý công trình thuỷ lợi và tuân thủ quy định bảo vệ công trình, không chỉ là thủ tục đất.
Môi trường: điện mặt trời và điện gió được hỏi gì
Dự án năng lượng tái tạo không phát thải khí trong vận hành, nhưng vẫn thuộc phạm vi đánh giá tác động môi trường khi đạt quy mô hoặc có yếu tố nhạy cảm theo Luật Bảo vệ môi trường 2020. Điện gió đặt gần khu bảo tồn, đường bay của chim di cư, vùng ven biển có rừng ngập mặn thường bị hội đồng hỏi kỹ hơn điện mặt trời trên đất trống.
Với điện mặt trời mặt đất, nội dung hay được yêu cầu bổ sung gồm: thay đổi dòng chảy mặt và xói mòn khi phủ tấm pin trên diện tích lớn, cách vệ sinh tấm pin dùng nước hay hoá chất gì, phương án thu hồi tấm pin, biến tần hỏng và pin lưu trữ hết vòng đời. Câu hỏi về chất thải tấm pin ngày càng được đặt ra nhiều vì lượng tấm pin cũ sẽ tăng trong những năm tới.
Với điện gió, ngoài chim và dơi, hồ sơ phải tính tiếng ồn và hiện tượng bóng nhấp nháy của cánh quạt tới nhà dân gần nhất, an toàn khi có bão, và tác động thị giác với cảnh quan. Dự án điện gió ven biển còn phải xem quy định về hành lang bảo vệ bờ biển. Đây là các nội dung nên khảo sát thật từ sớm, vì làm lại khảo sát sau hội đồng tốn thêm một mùa.
Trình tự gợi ý cho nhà đầu tư nhỏ
Với dự án nhỏ, cách đi tiết kiệm thời gian nhất thường là:
- Hỏi Sở Công Thương về vị trí, công suất trong kế hoạch thực hiện quy hoạch điện và khả năng giải toả của lưới khu vực.
- Khảo sát sơ bộ đất, tra quy hoạch sử dụng đất và thông tin quy hoạch xây dựng tại vị trí.
- Gửi đơn vị điện lực đề nghị thoả thuận đấu nối sơ bộ để biết điểm đấu nối và yêu cầu kỹ thuật.
- Làm thủ tục chủ trương đầu tư nếu dự án thuộc diện; nếu không, lập dự án và quyết định đầu tư theo vốn tư nhân.
- Lập báo cáo ĐTM hoặc hồ sơ môi trường theo quy mô; khảo sát gió, chim, ồn với điện gió từ sớm.
- Hoàn tất đất: bồi thường, giao hoặc thuê đất, gồm cả hành lang đường dây.
- Thiết kế, thẩm định, xây dựng, ký hợp đồng mua bán điện.
- Nghiệm thu, thử nghiệm với đơn vị điện lực, xin giấy phép hoạt động điện lực rồi mới vận hành thương mại.
Thứ tự trên không cố định tuyệt đối; nhiều bước chạy song song. Điểm cốt lõi là không đặt cọc thiết bị hay ký hợp đồng thuê đất dài hạn trước khi bước 1 và bước 3 có câu trả lời rõ.
Sau khi vận hành: thay đổi nào phải xin lại
Dự án điện được duyệt với một công suất, một cấu hình thiết bị và một điểm đấu nối cụ thể. Trong vài năm vận hành, chủ đầu tư thường muốn thay đổi: lắp thêm tấm pin để bù suy giảm hiệu suất, bổ sung hệ thống pin lưu trữ, thay tua bin công suất lớn hơn, hoặc đổi khách hàng mua điện. Mỗi thay đổi kiểu này có thể chạm vào quy hoạch, thoả thuận đấu nối, hồ sơ môi trường và giấy phép hoạt động điện lực cùng một lúc.
Nguyên tắc an toàn là xem thay đổi đó có làm tăng công suất phát lên lưới, thay đổi diện tích chiếm đất hoặc thay đổi tác động môi trường không. Nếu có, bạn hỏi cơ quan đã cấp từng loại giấy trước khi đặt mua thiết bị. Lắp thêm công suất rồi mới xin điều chỉnh là cách dễ bị buộc tháo dỡ hoặc bị cắt phần vượt.
Một trường hợp hay gặp là bổ sung pin lưu trữ năng lượng. Hệ thống pin lưu trữ có yêu cầu riêng về an toàn cháy nổ và quản lý chất thải khi hết vòng đời, nên ngoài phần điện, bạn cũng xem lại phương án phòng cháy và hồ sơ môi trường của nhà máy.
Cuối cùng là chuyển nhượng dự án. Bán lại một nhà máy điện đã vận hành đòi hỏi điều chỉnh nhà đầu tư, chuyển giao hợp đồng mua bán điện và cấp lại giấy phép hoạt động điện lực cho chủ mới. Bên mua nên kiểm đủ từng giấy và từng cam kết còn hiệu lực trước khi ký.
Lỗi hay gặp ở dự án điện quy mô nhỏ
Những lỗi sau đây phổ biến hơn ở dự án nhỏ, nơi nhà đầu tư ít kinh nghiệm thủ tục ngành điện:
- Ký thuê đất dài hạn khi dự án chưa có trong kế hoạch thực hiện quy hoạch điện.
- Tính chi phí đường dây đấu nối quá thấp vì chưa có thoả thuận đấu nối.
- Chia một dự án lớn thành nhiều dự án nhỏ cạnh nhau để tránh thủ tục; cách làm này bị coi là sai và có thể làm hỏng toàn bộ hồ sơ.
- Nghĩ điện mặt trời mặt đất được thủ tục nhẹ như điện mặt trời mái nhà.
- Không tính phương án thu hồi tấm pin, pin lưu trữ hết vòng đời.
- Bỏ qua ý kiến cộng đồng ở dự án điện gió gần khu dân cư, để rồi tranh chấp tiếng ồn sau vận hành.
Phần lớn lỗi bắt nguồn từ việc coi dự án điện như dự án bất động sản: có đất là làm được. Ở ngành điện, lưới và quy hoạch mới là điều kiện đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Điện mặt trời trên đất nông nghiệp có được làm không?
Có thể, nếu dự án có trong quy hoạch điện, đất được đưa vào kế hoạch sử dụng đất và được cho phép chuyển mục đích sang đất công trình năng lượng. Đất trồng lúa và đất rừng có cơ chế chặt hơn, kèm nghĩa vụ tài chính riêng.
Dự án điện gió nhỏ có phải làm ĐTM không?
Tuỳ quy mô và vị trí. Điện gió gần khu bảo tồn, rừng ngập mặn, đường bay chim di cư hoặc khu dân cư thường có yếu tố nhạy cảm. Bạn đối chiếu phụ lục phân loại dự án hiện hành và hỏi cơ quan môi trường cấp tỉnh trên thông tin cụ thể.
Thoả thuận đấu nối làm với ai?
Thoả thuận đấu nối làm với đơn vị điện lực quản lý lưới tại điểm đấu nối, ở cấp điện áp phù hợp công suất dự án. Văn bản này nêu điểm đấu nối, yêu cầu kỹ thuật, thiết bị bảo vệ và đo đếm; nên làm sớm vì nó quyết định chi phí đường dây.
Nhà máy điện nhỏ có cần giấy phép hoạt động điện lực không?
Nhà máy phát điện bán lên lưới thường phải có giấy phép hoạt động điện lực lĩnh vực phát điện. Pháp luật có quy định miễn cho một số trường hợp theo quy mô hoặc hình thức tự sản xuất tự tiêu thụ; ngưỡng cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Chủ đất cho thuê làm điện mặt trời cần kiểm tra gì?
Chủ đất nên hỏi dự án đã có trong kế hoạch thực hiện quy hoạch điện chưa, có chủ trương đầu tư chưa, hợp đồng thuê có điều khoản khi dự án không được triển khai, và trách nhiệm hoàn trả mặt bằng, thu dọn tấm pin khi hết hạn.
Điện mặt trời nổi trên hồ thuỷ lợi cần thêm thủ tục gì?
Ngoài các thủ tục chung, dự án phải có ý kiến của đơn vị quản lý công trình thuỷ lợi, bảo đảm không ảnh hưởng vận hành hồ, chất lượng nước và an toàn đập. Phần mặt nước sử dụng cũng phải xác định rõ trong hồ sơ đất.