Theo nguyên tắc chung, báo cáo ĐTM đánh giá dự án ở quy mô đầy đủ như được đề xuất đầu tư, kể cả khi dự án chia nhiều giai đoạn; báo cáo mô tả rõ phân kỳ đầu tư và tác động, biện pháp của từng giai đoạn. Việc tách mỗi giai đoạn thành một dự án riêng để đánh giá riêng chỉ hợp lý khi chúng thực sự là các dự án độc lập, không phải để từng phần nằm dưới ngưỡng phải làm ĐTM.
Đây là câu hỏi rất thực tế với khu du lịch, trang trại, nhà máy có kế hoạch mở rộng dần theo thị trường. Chủ đầu tư muốn làm thủ tục vừa đủ cho giai đoạn đầu để tiết kiệm, trong khi cơ quan quản lý cần nhìn toàn bộ để đánh giá đúng tác động tích luỹ. Bài này đưa nguyên tắc, cách mô tả phân kỳ trong báo cáo, và các tình huống vướng hay gặp. Văn bản hướng dẫn chi tiết về giấy phép môi trường và vận hành thử nghiệm theo giai đoạn bạn đối chiếu bản hiện hành.
Vì sao đánh giá toàn bộ dự án
Tác động môi trường tính theo tổng: một trang trại nuôi một vạn con trong năm đầu và ba vạn con ở năm thứ năm sẽ cần nguồn nước, hệ thống xử lý chất thải và khoảng cách an toàn theo quy mô ba vạn con. Nếu chỉ đánh giá giai đoạn đầu, những lựa chọn quan trọng về vị trí công trình xử lý, nguồn tiếp nhận, khoảng cách tới khu dân cư sẽ được quyết dựa trên một bức tranh thiếu.
Phân loại dự án theo nhóm I, II, III cũng dựa trên quy mô, công suất của dự án như được đề xuất. Văn bản chủ trương đầu tư hoặc báo cáo khả thi ghi quy mô cuối cùng là bao nhiêu thì ĐTM đánh giá quy mô đó. Một dự án ghi quy mô lớn trong hồ sơ đầu tư nhưng ĐTM chỉ đánh giá giai đoạn đầu sẽ bị hỏi ngay ở khâu tiếp nhận.
Về phía chủ dự án, đánh giá toàn bộ ngay từ đầu cũng có lợi: bạn biết trước mặt bằng cần chừa cho công trình xử lý giai đoạn sau, tránh tình trạng giai đoạn hai không còn chỗ đặt bể xử lý hoặc phải đổi nguồn tiếp nhận.
Hai tình huống cần phân biệt
Một dự án, chia giai đoạn đầu tư. Cùng chủ đầu tư, cùng văn bản chủ trương hoặc quyết định đầu tư, cùng địa điểm, có quan hệ công nghệ hoặc hạ tầng chung. Đây là trường hợp lập một báo cáo ĐTM cho toàn dự án, trong đó mô tả phân kỳ.
Nhiều dự án độc lập trên cùng khu vực. Khác chủ đầu tư, hoặc cùng chủ đầu tư nhưng mỗi dự án có văn bản đầu tư riêng, mục tiêu riêng, vận hành độc lập. Mỗi dự án được phân loại và đánh giá riêng; tuy vậy báo cáo của dự án sau nên xét tác động cộng dồn với dự án đã có xung quanh.
Ranh giới mờ. Có trường hợp chủ đầu tư lập nhiều pháp nhân, mỗi pháp nhân một phần dự án, dùng chung hạ tầng và nguồn thải. Cơ quan quản lý có thể xem đây là một dự án về bản chất. Nếu bạn đang ở tình huống này vì lý do kinh doanh chính đáng, hãy trình bày rõ và hỏi cơ quan thẩm định từ sớm.
Mô tả phân kỳ trong báo cáo ĐTM như thế nào
Một báo cáo xử lý tốt phân kỳ thường có các nội dung sau cho từng giai đoạn:
| Nội dung | Giai đoạn 1 (ví dụ giả định) | Giai đoạn 2 (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Hạng mục đầu tư | Hai dãy nhà xưởng, kho nguyên liệu | Thêm hai dãy xưởng, dây chuyền hoàn thiện |
| Công suất | Một nửa công suất thiết kế | Toàn bộ công suất thiết kế |
| Nguồn thải phát sinh | Nước thải sinh hoạt, sản xuất mức một | Thêm nước thải công đoạn hoàn thiện, khí thải lò sấy |
| Công trình xử lý | Trạm xử lý mô-đun một, kho chất thải | Lắp mô-đun hai, hệ thống xử lý khí lò sấy |
| Thời điểm dự kiến | Theo tiến độ trong văn bản đầu tư | Theo tiến độ trong văn bản đầu tư |
| Quan trắc | Chương trình theo nguồn thải giai đoạn 1 | Bổ sung điểm, chỉ tiêu cho nguồn thải mới |
Cách thiết kế trạm xử lý theo mô-đun như ví dụ là lựa chọn phổ biến: đánh giá cho công suất cuối cùng, xây theo giai đoạn. Mặt bằng cho mô-đun hai phải được chừa và thể hiện trong bản vẽ ngay từ đầu.
Giấy phép môi trường và vận hành thử nghiệm khi chia giai đoạn
Sau ĐTM, dự án chia giai đoạn thường gặp câu hỏi: xin giấy phép môi trường một lần khi xong toàn bộ, hay xin cho từng giai đoạn? Thực tế, giai đoạn một đã vận hành trong khi giai đoạn hai chưa xây, nên chủ dự án cần có giấy phép cho phần đang hoạt động. Quy định hiện hành có cơ chế cho việc cấp giấy phép, vận hành thử nghiệm theo giai đoạn hoặc hạng mục trong một số trường hợp; điều kiện cụ thể bạn đối chiếu nghị định hướng dẫn và hỏi cơ quan cấp phép.
Khi chuyển sang giai đoạn hai, giấy phép thường phải được điều chỉnh hoặc cấp lại để bao gồm nguồn thải mới, sau khi công trình xử lý của giai đoạn hai đã xây và vận hành thử nghiệm. Đây là lý do việc mô tả rõ phân kỳ trong ĐTM giúp ích: cơ quan cấp phép đối chiếu được giai đoạn hai với nội dung đã phê duyệt, không phải đánh giá lại từ đầu.
Lưu ý về thời gian: nếu giai đoạn hai triển khai muộn hơn nhiều so với kế hoạch trong ĐTM, bối cảnh có thể đã thay đổi — khu dân cư mới, quy chuẩn mới, nguồn tiếp nhận đã chịu thêm tải từ dự án khác. Cơ quan quản lý có thể yêu cầu đánh giá lại phần này. Hãy cập nhật hiện trạng khi chuẩn bị giai đoạn hai thay vì mặc định nội dung cũ còn nguyên giá trị.
Những điểm hay vướng với dự án nhiều giai đoạn
Các vướng mắc dưới đây lặp lại ở nhiều loại dự án, từ khu du lịch tới nhà máy:
- Văn bản đầu tư ghi quy mô cuối cùng, nhưng ĐTM chỉ đánh giá giai đoạn một: bị yêu cầu bổ sung toàn bộ.
- Giai đoạn hai đổi công nghệ so với mô tả ban đầu: phải xét có làm tăng tác động xấu hay không, theo cơ chế thay đổi dự án.
- Không chừa mặt bằng cho công trình xử lý giai đoạn sau: phải điều chỉnh quy hoạch tổng mặt bằng.
- Giai đoạn một vận hành trước nhưng chưa có giấy phép cho phần đang hoạt động, vì chủ dự án chờ "xong hết rồi xin một lần".
- Chương trình quan trắc không tách theo giai đoạn, nên báo cáo công tác bảo vệ môi trường khó đối chiếu.
- Chuyển nhượng giai đoạn hai cho chủ đầu tư khác mà không làm rõ nghĩa vụ môi trường của phần chuyển nhượng.
Điểm cuối cùng là chỗ phát sinh tranh chấp: hai chủ đầu tư dùng chung một trạm xử lý, khi có vi phạm thì không rõ ai chịu trách nhiệm. Hợp đồng chuyển nhượng nên có điều khoản riêng về công trình môi trường dùng chung.
Ví dụ giả định: khu nghỉ dưỡng sinh thái ba giai đoạn
Một doanh nghiệp giả định đầu tư khu nghỉ dưỡng sinh thái ven hồ tại tỉnh Lâm Đồng, chia ba giai đoạn: giai đoạn một gồm khu đón tiếp, nhà hàng và hai mươi phòng nghỉ; giai đoạn hai thêm khu biệt thự đồi; giai đoạn ba thêm khu hội nghị và bể bơi. Văn bản chủ trương ghi quy mô của cả ba giai đoạn.
Báo cáo ĐTM đánh giá toàn bộ: lượng khách tối đa khi đủ ba giai đoạn, nhu cầu nước, lượng nước thải, chất thải rắn, tác động tới mặt hồ và thảm thực vật trên đồi. Trạm xử lý nước thải được thiết kế ba mô-đun, đặt ở vị trí thấp, xa mặt hồ, với mặt bằng đủ cho cả ba. Phương án thoát nước mưa chảy tràn từ khu biệt thự đồi được đánh giá ngay, vì giai đoạn hai có san gạt đất dốc, nguy cơ sạt lở và đục nước hồ.
Nhờ đánh giá toàn bộ, khi chuẩn bị giai đoạn hai, chủ đầu tư chỉ cần cập nhật hiện trạng và triển khai đúng các biện pháp đã duyệt, rồi làm thủ tục với giấy phép môi trường cho phần mới. Nếu giai đoạn một chỉ đánh giá hai mươi phòng, trạm xử lý có thể đã được đặt sát hồ cho tiện, và giai đoạn hai sẽ vướng ngay vấn đề nguồn tiếp nhận.
Ranh giới với việc chia nhỏ để né thủ tục
Phân kỳ đầu tư là chuyện bình thường; chia nhỏ để né ĐTM là vi phạm. Ranh giới nằm ở chỗ bạn khai báo thế nào. Một dự án khai báo trung thực quy mô cuối cùng và chia giai đoạn thực hiện là minh bạch. Một dự án tách thành nhiều "dự án" nhỏ, mỗi cái dưới ngưỡng, dùng chung hạ tầng và vận hành như một thể thống nhất là che giấu quy mô thật.
Hậu quả của chia nhỏ khi bị phát hiện thường nặng hơn nhiều so với chi phí làm ĐTM đúng từ đầu: phải làm thủ tục cho toàn bộ, có thể bị xử lý vi phạm, và các công trình đã xây không theo đánh giá tác động đầy đủ có thể phải cải tạo. Với dự án có ý định mở rộng dần, cách an toàn là đánh giá toàn bộ ngay, hoặc nếu chưa chắc về giai đoạn sau, khai rõ giai đoạn sau là dự án mở rộng tương lai sẽ được đánh giá khi có quyết định đầu tư.
Nếu còn phân vân giữa hai cách, hãy trình bày phương án phân kỳ với cơ quan thẩm định ngay trong giai đoạn chuẩn bị hồ sơ, bằng văn bản hỏi kèm sơ đồ các giai đoạn và hạ tầng dùng chung. Câu trả lời của cơ quan thẩm định khi đó là căn cứ an toàn để bạn chọn cách lập báo cáo, và cũng là tài liệu giải trình nếu sau này có câu hỏi về việc tách hay gộp dự án.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn hai chưa chắc có làm hay không thì có phải đưa vào ĐTM?
Nếu văn bản đầu tư đã ghi quy mô bao gồm giai đoạn hai, ĐTM nên đánh giá cả hai. Nếu giai đoạn hai chỉ là ý định chưa nằm trong hồ sơ đầu tư, có thể coi là dự án mở rộng tương lai và đánh giá khi có quyết định, nhưng nên nêu trong báo cáo để cơ quan thẩm định biết.
Có thể rút gọn quy mô dự án sau khi ĐTM đã duyệt cho quy mô lớn không?
Thu hẹp quy mô thường làm giảm tác động, ít khi gây vướng về ĐTM. Tuy vậy vẫn cần điều chỉnh văn bản đầu tư nếu quy mô đã đăng ký thay đổi, và thể hiện đúng quy mô thực tế khi xin giấy phép môi trường.
Trạm xử lý xây một lần cho toàn bộ công suất có lợi hơn không?
Xây một lần thì đơn giản thủ tục, nhưng trạm chạy non tải trong giai đoạn đầu có thể vận hành kém hiệu quả về mặt kỹ thuật với một số công nghệ sinh học. Thiết kế theo mô-đun là lựa chọn cân bằng; nên để kỹ sư xử lý tư vấn.
Giai đoạn một vận hành, giai đoạn hai đang xây thì quan trắc thế nào?
Quan trắc theo chương trình của phần đang vận hành, đồng thời thực hiện quan trắc giai đoạn thi công cho phần đang xây nếu quyết định ĐTM yêu cầu. Kết quả nên tách theo giai đoạn để báo cáo rõ ràng.
Khu du lịch nhiều phân khu có phải lập nhiều ĐTM không?
Nếu các phân khu thuộc cùng một dự án theo văn bản đầu tư, thường lập một báo cáo cho toàn dự án, mô tả từng phân khu và phân kỳ. Nếu từng phân khu là dự án riêng với chủ đầu tư riêng, mỗi dự án được đánh giá riêng.